Sierpień 2007 roku. Atomowy lodołamacz „Rossija” toruje drogę statkowi badawczemu ,,Akademik Fiodorow’’, penetrując tym samym niezbadaną wcześniej przez człowieka morską głębię. Ekspedycja naukowa „Arktyka 2007” zatyka flagę Federacji Rosyjskiej na dnie morza, ponad cztery kilometry pod biegunem północnym. Artur Czilingarow, dowódca wyprawy stwierdza dumnie: ,,Arktyka jest nasza!”, dodając potem na konferencji prasowej: ,,zawsze była i taka pozostanie”.

Oświadczenie, traktowane jako próba zawłaszczenia regionu, wywołuje błyskawiczną reakcję rządów państw bezpośrednio sąsiadujących z Oceanem Arktycznym: Kanady, Danii, Norwegii i Stanów Zjednoczonych, które zdecydowanie odrzucają prowadzoną przez Rosję politykę faktów dokonanych. Miesiąc później dziennik Financial Times pisze: ,,W Arktyce zaczęło się ostatnio dziać znacznie więcej i znacznie szybciej, niż ktokolwiek się tego spodziewał’’, a w niewielkim odstępie czasowym dziennik Christian Science Monitor ocenia: „Arktyka w pierwszej połowie XXI wieku może stać się tym, czym był Bliski Wschód w drugiej połowie XX wieku”. Wydarzenie z sierpnia, choć jest tylko jednym z elementów trwającej od dawna rywalizacji, staje się symbolem wyścigu po terytoria polarne. Rozpoczyna się nowa, Wielka Gra o Arktykę o niebagatelnym znaczeniu dla światowego układu geopolitycznego. Jej nową fazę wyznaczyła wojna na Ukrainie, zmieniając parametry światowej architektury bezpieczeństwa także na dalekiej północy.

Biała gorączka

Artur Czilingarow mylił się. Arktyka nie jest rosyjska, mimo że obszar tego państwa wchodzi w skład polarnego regionu. Granice Arktyki nie są jednak do końca sprecyzowane i zależą od przyjętej definicji. Najczęściej stosuje się kryterium astronomiczne: ogranicza ją koło podbiegunowe północne, czyli równoleżnik ziemski o szerokości geograficznej 66°33’39″N. Wyznaczony w ten sposób obszar wynosi około 21 mln km² i obejmuje niemal w całości czapę lodową Oceanu Arktycznego z wyspami, a także fragmenty najdalej na północ wysuniętych lądów należących do Rosji, Norwegii, Szwecji, Finlandii, Danii (Grenlandii), Kanady, Stanów Zjednoczonych (Alaski) oraz Islandii.

Granice regionu Arktyki określone na podstawie różnych definicji. Terytorium może wyznaczać izoterma lipca (czerwona linia), linia tundry (zielona linia) lub koło podbiegunowe północne (niebieska przerywana linia). Źródło: National Snow and Ice Data Center, What is the Arctic?, https://nsidc.org/cryosphere/arctic- meteorology/arctic.html (05.01.2023).

Niejasny status granic regionu jest również konsekwencją niesprecyzowanego statusu w prawie międzynarodowym, bowiem Arktyka nie jest objęta jurysdykcją żadnego państwa. Jednocześnie nie istnieje osobny układ, który odnosiłby się bezpośrednio do bieguna północnego, jak chociażby na wzór Traktatu Antarktycznego z 1959 roku. Status prawnomiędzynarodowy Arktyki interpretuje się głównie na podstawie tzw. teorii sektorów oraz Konwencji o prawie morza z 1982 roku. Jeden z artykułów dokumentu stanowi, że wszelkie spory mają być procedowane drogą pokojową. W rezultacie nie wszystkie morskie linie podziału w Arktyce są wytyczone, często istnieją wątpliwości co do przynależności danego obszaru: czy jest to morze otwarte, czy wody podlegające kompetencjom jednego z państw. Przecinają się tu więc interesy różnych podmiotów, mają miejsce spory na wielorakim tle, a sytuacja jest bardzo dynamiczna.

Sporny obszar wokół Bieguna Północnego. Źródło: Portal ArcticToday.

Nowy potencjał regionu

Arktyka to kraina szczególnie wrażliwa na zmiany klimatyczne. Wszelkiego rodzaju wahnięcia w ziemskiej atmosferze na początku oddziałują na jej teren. Dla przykładu, jeżeli temperatura Ziemi zwiększy się nawet nieznacznie, powierzchnia pokrywy lodowej również szybko zmniejszy się, bowiem w Arktyce obserwujemy dwukrotnie szybszy wzrost temperatury względem reszty świata.

Północny kraniec Ziemi to ,,planetarny klimatyzator’’. Naukowcy z Uniwersytetu w Kioto wyjaśniają, że oceany na obszarze polarnym są ważnym czynnikiem w światowej cyrkulacji oceanicznej, która w główniej mierze odpowiedzialna jest za rozprowadzanie ciepła we wszystkich oceanach na naszej planecie. Poza tym, region oddziałowuje na poziom morza w skali globalnej, bowiem topnienie pokrywy lodowej prowadzi do zakwaszenia mórz i przyspieszenia efektu globalnego ocieplenia. Nie ma zatem wątpliwości, że Arktyka odgrywa kluczową rolę w procesie kształtowania klimatu. Razem z Antarktydą stanowią o równowadze całego globu.

Ostatnie dziesięciolecia przyniosły dramatyczne przyspieszenie tempa zmian klimatycznych, co bezpośrednio odbiło się na rejonie Arktyki. Daleka Północ znacząco się zmieniła, szczególnie w drugiej połowie XX wieku. Istnieją dwie przyczyny tego stanu rzeczy. Po pierwsze, wzrosło stężenie gazów cieplarnianych (głównie dwutlenku węgla), a co za tym idzie, wzrosła temperatura Ziemi. W jednym z wydań amerykańskiego czasopisma naukowego ,,Science’’, Julienne Strove i Dirk Notz przedstawili badania świadczące o udziale poszczególnego mieszkańca globu w procesie zmian w Arktyce. Okazuje się, że każda tona dwutlenku węgla wyemitowana przez działalność człowieka powoduje topnienie 3m² pokrywy lodowej regionu. Dla zobrazowania skali problemu, przeciętny Polak wypuszcza rocznie do atmosfery 8-9 ton CO².

Jako drugi powód wymienia się nadmierną emisję aerozolu absorbującego promieniowanie słoneczne, osadzającego się na powierzchni lodu i śniegu i zmniejszającego jego albedo (zdolność odbijania promieniowania). Lśniący lód odbija około 80% promieniowania słonecznego, jednak jeżeli jest zanieczyszczony, nie może należycie spełniać swojej funkcji.

Porównanie minimalnego zasięgu morskiej pokrywy lodowej w Arktyce w 2017 roku w stosunku do średniej z lat 1981-2016. Źródło: National Snow and Ice Data Center, Arctic Sea Ice News and Analysis. 

Strategia i ekonomia. O co toczy się gra?

Przez długi czas Arktykę uważano za ,,martwą ziemię’’, obszar o zbyt surowym klimacie dla człowieka, nienadający się do trwałego zasiedlenia. Sytuacja zmieniła się na początku XX wieku wraz z rozwojem techniki, zwłaszcza morskiej – wówczas wyprawy badawcze stały się osiągalne, świadczyły o potędze poszczególnych państw. Z powodzeniem zaczęły funkcjonować także społeczności ludzkie, jak Inuici, Lapończycy, Nieńcy, Czukcze, które dostosowały się do niesprzyjających warunków życiowych. W okresie zimnej wojny region stał się przedmiotem gry interesów, w następnych latach ponownie uległ zapomnieniu. Od kilkunastu lat odkrywany na nowo, jest przedmiotem dużego zainteresowania społeczności międzynarodowej i środków masowego przekazu. W obliczu zmian klimatycznych istnieją dwie główne przyczyny tego stanu rzeczy: nieodkryte złoża surowców energetycznych, które stają się coraz bardziej dostępne oraz nowe szlaki transportowe, skracające dotychczas istniejące połączenia morskie. Oczywiście rywalizacja ma na celu również budowanie obecności politycznej i siły militarnej.

Wraz z topnieniem pokrywy lodowców, wydobycie arktycznych surowców energetycznych staje się łatwiejsze i mniej kosztowne. Mimo, że nadal jest to ogromne wyzwanie dla ekip poszukiwawczych ze względu na wiele przeszkód eksploatacyjnych: pływające tafle lodu, sztormową pogodę, bardzo niskie temperatury czy krótki dzień, zasoby na Oceanie Arktycznym mają olbrzymi potencjał ekonomiczny.

Surowce Północy położone są na obszarze 25 basenów, jednak nierównomiernie. Zdecydowana większość znajduje się w granicach wyłącznej strefy ekonomicznej Rosji, Stanów Zjednoczonych (Alaski) oraz Danii (Grenlandii). Aż 70% wszystkich złóż należy do części rosyjskiej, choć jednocześnie jest ona najmniej zbadana. Naukowcy z amerykańskiej agencji naukowo-badawczej United States Geological Survey oszacowali potencjał wydobywczy Arktyki na około 50 bln m³ gazu ziemnego, co stanowi około 29% nieeksploatowanych jeszcze globalnych zasobów oraz 90 mld baryłek ropy naftowej, co stanowi około 10% nieeksploatowanych globalnych zasobów.

Oprócz tego, region skrywa pokłady diamentów, złota (których część jest obecnie eksploatowana, np. w znajdującej się na kanadyjskich terytoriach kopalni „Diavik”), platyny, cynku, niklu, manganu, uranu, kobaltu, miedzi, żelaza oraz niemniej istotne źródła wody pitnej (szacuje się, że nawet 10% światowych zasobów), drewna (lasy borealne północnej Kanady i Rosji), zasoby ryb i ssaków morskich.

Kopalnia diamentów Diavik położona jest na wyspie East Island na jeziorze Lac de Gras w Kanadzie. Pozyskuje się tu rocznie do 1400 kg diamentów. Kiedy jezioro zamarza (a zdarza się to często, bo leży 220 km od koła podbiegunowego) diamenty są transportowane lodowymi drogami. Latem do ich przewożenia korzysta się z samolotów, bo kopalnia posiada własne lotnisko.

Topnienie pokrywy lodowej Arktyki oznacza także ułatwienie żeglugi w regionie oraz otwarcie szlaków morskich, które do tej pory nie miały komercyjnego zastosowania. Statki klasy lodowej nie będą zmuszone używać lodołamaczy, co umożliwi relatywnie swobodną komunikację morską. Wodne drogi transportowe staną się znacznie krótsze. Handel światowy usprawni się i rozwinie, choć oczywiście największe korzyści osiągną państwa w bezpośrednim sąsiedztwie Arktyki, bowiem pozyskają nowych partnerów handlowych w Azji i Ameryce. To również szansa dla rozwoju turystyki. Jest jeszcze jeden ciekawy aspekt nowych możliwości: w sytuacji, gdy świat, a przynajmniej niektóre jego regiony cierpią na brak dostępu do wody, Arktyka może pomóc w rozwiązaniu tego problemu, będąc ogromnym rezerwuarem. Prowadzone obecnie symulacje komputerowe dowodzą, że możliwym i opłacalnym jest transport gór lodowych do Afryki czy Europy.

Istnieją dwa nowe szlaki morskie o ogromnym potencjale strategicznym, które zostaną ,,odsłonięte’’ przez topniejący lód – Przejście Północno-Zachodnie oraz Przejście Północno-Wschodnie.

Przykład skrócenia drogi morskiej na linii Europa-Azja Północno-Wschodnia. Porównanie długości rejsu wiodącego przez Przejście Północno-Wschodnie (kolor czerwony) i przez Kanał Sueski (kolor niebieski).

Aktorzy Wielkiej Gry

Arktyka jako obszar strategiczny była przedmiotem rywalizacji państw już w XX wieku, jednak w ostatnich 15 latach, po wspomnianej interwencji rosyjskiej w 2007 roku, a także szczególnie po inwazji na Ukrainę, wyraźnie mamy do czynienia z ewolucją tego procesu. Postępujące zmiany klimatyczne, a także rosnące aspiracje państw do wykorzystania Dalekiej Północy jako miejsca bezpośredniej walki i prezentacji siły napędzają Wielką Grę.

Podmioty zaangażowane w rywalizację, mające nadzieję na swój udział w wydobyciu surowców i wykorzystaniu nowych szlaków morskich możemy podzielić na dwie grupy: państwa, których granice obejmują część terenów Arktyki oraz państwa niesąsiadujące z Oceanem Arktycznym, ale powiązane z regionem interesami politycznymi.

Pierwsza z nich to tzw. ,,arktyczna piątka’’, czyli Stany Zjednoczone, Kanada, Rosja, Norwegia i Dania, dysponujące prawem do wyłącznej strefy ekonomicznej, jednak o zróżnicowanych potencjałach i strategiach. Podziały między nimi jeszcze bardziej pogłębiła wojna na Ukrainie, a właściwie wykluczyła pola negocjacji i formy współpracy, jeszcze do roku 2022 z powodzeniem funkcjonujące. Pojawiły się dychotomie na linii Rosja-NATO i UE, do których należy przecież demokratyczna czwórka. Rada Arktyczna, złożona z ośmiu sąsiadujących ze sobą państw – Stanów Zjednoczonych, Kanady, Danii, Norwegii, Rosji, Islandii, Szwecji i Finlandii jest właściwie martwa od czasu wojny na Ukrainie.

Niewątpliwie najważniejszym aktorem wyścigu w tym gronie jest Rosja, która doskonale zna trudne warunki klimatyczne Północy i swoje ograniczenia, a przy tym traktuje region jako część strategii przywrócenia państwu statusu mocarstwa, nie szczędząc środków na realizację tego celu. Ostatnie lata, a szczególnie miniony rok pokazuje jednak, że do pełnoprawnego wyścigu zdecydowały się przystąpić Stany Zjednoczone. Więcej, Waszyngton oczekuje, że Europejczycy, w ramach podziału pracy w NATO i UE, zajmą się Arktyką w znacznie większym stopniu niż dotychczas.

— NATO musi zwiększyć swoją obecność w Arktyce. Od dawna obserwujemy działania Moskwy na Dalekiej Północy, na przykład stacjonowanie i testowanie tam nowych, najnowocześniejszych broni, takich jak pociski hipersoniczne — powiedział 3 września 2000 roku szef NATO, Jens Stoltenberg. Co dwa lata pod nazwą ,,Cold Response’’ odbywają się arktyczne norweskie ćwiczenia z krajami członkowskimi NATO, w których łącznie bierze udział 30 tys. ludzi z 15 krajów. Źródło: Wikimedia.

Druga grupa to przede wszystkim Unia Europejska i NATO, w tym stosunkowo aktywna Polska oraz państwa Azji: Chiny, Indie, Japonia i Korea Południowa, choć podmiotów zainteresowanych Arktyką można wymieniać znacznie więcej. To grono niezwykle zróżnicowane, jednocześnie cierpiące na deficyt surowców naturalnych, głównie ropy naftowej i gazu ziemnego, dlatego też optujące za uznaniem złóż Dalekiej Północy jako dobro wspólne ludzkości. W obecnej sytuacji międzynarodowej są to podmioty zmuszone współpracować z ,,arktyczną piątką’’ na zasadzie przepływu kapitału i technologii – wszystkie, z wyjątkiem jednego. Chiny bowiem wyłaniają się jako samodzielny arktyczny aktor, postrzegając region jako jeden z wielu, w których obecność i interakcje są elementami szerszej globalnej ekspansji zarówno miękkiej, jak i twardej siły. Daleka Północ stopniowo staje się więc areną wzmożonej konkurencji systemowej między Pekinem a Waszyngtonem.

Rosja, Stany Zjednoczone, Chiny. Analiza potencjałów trzech graczy, którzy mogą zmienić losy regionu

Rosja

Arktyka w Rosji jest postrzegana jako obszar kluczowy dla rozwoju i bezpieczeństwa państwa. Najważniejsze zapisy w tej kwestii znajdują się w ,,Doktrynie morskiej Federacji Rosyjskiej do 2020 roku i w dalszej perspektywie’’, uznającej Morze Arktyczne za ,,bramę’’ do Oceanu Światowego, strategiczny punkt na globie ziemskim, a tym samym jeden z najważniejszych obszarów działania rosyjskiej Marynarki Wojennej. Dokument stwierdza także, że Rosja jako mocarstwo ma obowiązek zabezpieczyć złoża surowców naturalnych Dalekiej Północy. Jest to element strategii wobec pozostałych hegemonicznych pretendentów do kontroli nad tym miejscem.

Warto dodać, że to Władimir Putin przywrócił sprawę Arktyki jako priorytetową w doktrynie państwa. Kilka miesięcy po objęciu urzędu prezydenta w 2000 roku wygłosił przemówienie w którym przyznał, że ,,zapomniane północne rubieże państwa mają fundamentalne znaczenie dla rozwoju Federacji Rosyjskiej’’.

Rosja terytorialnie ma zapewnioną bardzo korzystną pozycję w Arktyce, bowiem duża część surowców i Przejście Północno-Wschodnie znajduje się na jej terytorium. Niemniej jednak istotne w kontekście kontrolowania arktycznych obszarów jest wyznaczenie zewnętrznych granic szelfu kontynentalnego. Tutaj państwo uczestniczy w sporach delimitacyjnych: ze Stanami Zjednoczonymi na Morzu Beringa i z Norwegią na Morzu Barentsa. Nierozwiązana pozostaje także sprawa Wysp Kurylskich z Japonią. Dodatkowo, jak dotąd ,,Północna Droga Morska’’, jak Moskwa nazywa to przejście, przebiegała na rosyjskich wodach terytorialnych lub w rosyjskiej strefie ekonomicznej. Jego potencjalną wadą jest to, że wraz z topnieniem lodu żeglowne szlaki morskie mogą oddalić się od rosyjskiego wybrzeża, a następnie przebiegać na wodach międzynarodowych.

Korzystając z uprzywilejowanej pozycji w regionie, Rosja przez ostatnie kilkanaście lat budowała arktyczny potencjał militarny, czyniąc go dominującym na tym obszarze. Wśród jej zasobów jest m.in: 47 tysięcy oficerów, 246 jednostek pływających, w tym 8 okrętów podwodnych wyposażonych w pociski balistyczne, 258 samolotów i śmigłowców, 31 lodołamaczy, w tym 7 atomowych (unikatowych w skali światowej), rozbudowana sieć obrony przeciwrakietowej, elementy systemu wczesnego ostrzegania, poligon jądrowy na Nowej Ziemi – wszystko to z naciskiem na utrzymanie potencjału w zakresie odstraszania nuklearnego. Aby przybliżyć nakłady na inwestycje arktyczne, wśród nich warto wymienić chociażby okręt patrolowy Iwan Papanin  – nie mającą analogii na świecie jednostkę przeznaczoną do ochrony wód terytorialnych. Ma być gotowa do 2023 roku, a w skład jej uzbrojenia wchodzą pociski manewrujące 3M-54 Kalibr, mające zasięg nawet do 1500 km. W 2015 roku powołano także specjalne oddziały wojskowe wyspecjalizowane do działań w Arktyce.

Do Rosji należy Arktika, największy lodołamacz na świecie. Został zwodowany w październiku 2020 roku. Ma długość ponad 173 m. i wypiera ponad 33 tys. ton. Jest w stanie przebijać się przez lód o grubości nawet 280 cm. Źródło: Wikimedia.

Ponadto cały czas zwiększana jest infrastruktura do wydobycia paliw kopalnych. W 2013 roku na Morzu Peczorskim rozpoczęła działalność platforma wiertnicza Prirazłomnaja. Obiekt należący do Gazpromu jest jednym z najnowocześniejszych tego typu na świecie. Ostatnie kilka lat to szeroko zakrojona na tym tle współpraca z podmiotami chińskimi.

Odsłanianie zmarzliny lodowej daje ogromne możliwości zwiększania potencjału militarnego i wydobycia surowcowego, ale również generuje ogromne koszty utrzymania działającej infrastruktury. Rosjanie nie dysponują technologiami potrzebnymi do pracy w ekstremalnie trudnych warunkach pogodowych, zupełnie odwrotnie do pozostałych państw z arktycznej piątki. Ponadto, wojna na Ukrainie wyznaczyła linię braku możliwości finansowych na realizację wielu planowanych inwestycji arktycznych, jak oceniają analitycy, na kilkadziesiąt lat.

Stany Zjednoczone

Jeszcze w 2016 roku admirał Paul Zukunft, dowódca Straży Wybrzeża Stanów Zjednoczonych przyznał: ,,W tej chwili nie gramy nawet w tej same lidze, co Rosja. W ogóle nie jesteśmy w grze o Arktykę’’. W tamtym czasie polarny region służył Stanom Zjednoczonym przede wszystkim jako lokalizacja zdolności obrony przeciwrakietowej, infrastruktury obserwacyjnej i ograniczonej liczby sił strategicznych. Oczywiście kwestia wydobycia dodatkowych surowców i skrócenia dróg handlowych nie pozostawała obojętna, ale również nie był to priorytet polityczny, co potwierdzały wydawane kolejno Strategie Morskie, które nie precyzowały żadnych bezpośrednich odniesień do Arktyki.

Niski stopień zaangażowania w przygotowanie do wykorzystania potencjalnych możliwości Dalekiej Północy wynikał głównie z faktu, że dla amerykańskich koncernów wydobycie arktycznych surowców nie jest opłacalne. Około roku 1957 odkryto obfite złoża ropy w zatoce Prudhoe na Alasce. Po kryzysach naftowych i chęci zmniejszenia importu z krajów OPEC, rozpoczęto tam eksploatację surowca na szeroką skalę, co doprowadziło do budowy rurociągu Trans-Alaska, ale był to wyjątek. W kwestii nowych szlaków transportowych ciągle powraca spór terytorialny z Kanadą o Przejście Północno-Zachodnie. Stany Zjednoczone stoją na stanowisku, że cieśniny pomiędzy wyspami to obszar żeglugi międzynarodowej, natomiast Kanada, że są to wody wewnętrzne tego państwa. Spór pozostaje nierozwiązany. Obecnie większość terenów wokół przejścia znajduje się pod zwierzchnictwem Kanady. Stany Zjednoczone nie inwestowały też w militaryzację regionu o czym może świadczyć fakt, że posiadają tylko dwa lodołamacze, przy czym jeden został zbudowany w 1944, a drugi w 2000 roku.

Od kilku lat polityka arktyczna Stanów Zjednoczonych stopniowo wyostrza jednak kierunek, szczególnie po 2013 roku, kiedy Chiny przystąpiły do Rady Arktycznej w roli stałego obserwatora (status ten posiada między innymi Polska od 1998 roku). Chińskie ambicje polarne ostro skrytykował Mike Pompeo podczas 11. Rady Arktycznej w Rovaniemi w 2019 roku. Szef amerykańskiej dyplomacji zawetował uczynienie Chin pełnoprawnym członkiem tego organu. Wskazał, że nie jest to państwo arktyczne i nie może mieć „szczególnego statusu” w Arktyce. Sekretarz stanu USA potępił też Rosję, która zachęcała Pekin do inwestycji na Dalekiej Północy i traktowała je jako kolejny czynnik zacieśniania sojuszu z Chinami. Stany Zjednoczone zmieniły więc podejście do regionu w odpowiedzi na rosnącą militaryzację Arktyki przez Rosję, ale też coraz silniejsze próby kontroli jej przez stronę chińską.

Niecały rok później Amerykanie rozpoczęli unowocześnianie i odnowienie floty arktycznej, a także przekazali 12,1 mln. dolarów na projekty pomocowe w duńskiej Grenlandii i otworzyli tam swój konsulat. W 2021 roku Mike Pompeo napisał w jednym z tweetów: „Nasze relacje z Arktyką są cieplejsze niż kiedykolwiek. Musimy utrzymać tempo albo Chiny i Rosja wypełnią tą pustkę”.

Po lutym 2022 roku polityka arktyczna USA nabrała jednak rozpędu. W czerwcu reaktywowano działania „Arktycznych Aniołów”, czyli 11 Dywizji Powietrznodesantowej, do której włączono część istniejących już struktur U.S. Army, stacjonujących dotychczas na Alasce. Dowództwu zlokalizowanemu w regionie postawiono za cel nie tylko ułatwienie dowodzenia dyslokowanymi tam formacjami wojskowymi, ale także sprzyjanie procesowi przygotowania amerykańskich wojsk lądowych do walki w warunkach arktycznych.

W sierpniu zawieszone zostały działania Rady Arktycznej, gdy jej siedmiu, poza Rosją, członków odmówiło udziału w oficjalnych spotkaniach z  najeźdźcą Ukrainy. To pozostawiło region bez głównego międzyrządowego miejsca współpracy. Zaraz potem Joe Biden powołał stanowisko ambasadora USA ds. Arktyki, którego zadaniem jest „dbanie o interesy USA i współpraca z sojusznikami, a także m.in. z rdzenną ludnością”.

Plakat promujący wstąpienie w szeregi „Arktycznych Aniołów”. Źródło: Twitter USARPAC_CG.

Chiny

„Chiny muszą odgrywać niezbędną rolę w eksploracji Arktyki, bo mamy jedną piątą populacji świata”, mówił kontradmirał Yin Zhuo w marcu 2010 roku. Chińska Republika Ludowa nie jest państwem arktycznym, ale kontrola Arktyki oznacza włączenie koła podbiegunowego do chińskiej koncepcji Pasa i Szlaku i wytyczenie oraz udrożnienie morskiego korytarza z Pacyfiku do Europy. Takie działanie wpisuje się w szersze postrzeganie rywalizacji w regionie jako kolejnej areny wzmożonej konkurencji systemowej ze Stanami Zjednoczonymi. Arktyka jest dla Chin wyznacznikiem „nowych granic strategicznych”, o zbadanie i kontrolę której toczy się obecnie rywalizacja między największymi geopolitycznymi mocarstwami świata. Celem jest więc, po pierwsze: umiędzynarodowienie regionu jako „wspólnego dziedzictwa ludzkości”, co ostatecznie oznacza, że Chiny miałyby takie same prawa, jak każde inne państwo sąsiadujące z Oceanem Arktycznym, po drugie: pogłębianie współpracy z państwami arktycznymi, uniezależnianie ich od swoich inwestycji.

Państwo Środka w 2013 roku dołączyło do Rady Arktycznej w roli stałego obserwatora. Cztery lata później ogłosiło własny program, a siebie „państwem przyarktycznym”, stwierdzając, że sfera polarna powinna być „lepiej zarządzana i wykorzystywana”. Deklaracje te wzbudziły niepokój innych mocarstw i mieszane uczucia w Radzie Arktycznej. Jedni byli zaskoczeni i zaniepokojeni z powodów związanych z bezpieczeństwem (USA, Kanada, Dania, Norwegia), inni – gotowi do rozmów i bliżej nieokreślonej formy współpracy (głównie Rosja). Nowy chiński program polarny stał się więc zapowiedzią zmian o niepewnym rezultacie.

Największe zaniepokojenie deklaracje Pekinu wzbudziły oczywiście w Waszyngtonie. Chiny zwiększyły bowiem współpracę z Rosją, głównie na polu dużych projektów energetycznych, w tym zakładów skraplania gazu i terminali eksportowych LNG. Mają to być kluczowe elementy infrastruktury Północnej Drogi Morskiej. W 2018 roku China Development Bank podpisał umowy z Wnieszekonombankiem na inwestycje do 8,1 miliarda dolarów w rosyjskim regionie arktycznym.

Przez długie lata współpraca Chin i Rosji miała formę partnerstwa wojskowo-ekonomicznego. Rosja zapewniała bezpieczeństwo militarne, Chiny dostarczały pieniądze na rozwój. Moskwa przyjmowała arktyczne ambicje Chin z zadowoleniem, bo tylko zaangażowanie chińskie miało pomóc Północnej Drodze Morskiej rozwinąć się do poziomu, jakiego oczekuje Putin. Wspólne zaangażowanie w Arktyce umacniało sojusz obu państw.

Sytuacja zmieniła się 22 lutego 2022 roku. Chiny, wykazując się ostrożnością w stosunkach z Rosją na arenie międzynarodowej, przynajmniej na jakiś czas zamroziły inwestycje służące dotychczasowemu sojuszowi, bez których Putin sobie nie poradzi. Nie chodzi bowiem tylko o nowe zakupy, ale również o utrzymanie istniejącej już, bardzo kosztownej infrastruktury.

Chiński lodołamacz Śnieżny Smok. Źródło: Wikimedia.

Wracając jednak do relacji na linii Chiny-Stany Zjednoczone. 4 stycznia 2021 roku ustępujący szef amerykańskiej dyplomacji, Mike Pompeo opublikował na twiterze wpis, w którym nazywał status Chin jako „państwo przyarktyczne” „komunistyczną fikcją”. Dołączył mapkę, pokazującą, iż Państwo Środka jest oddalone od koła podbiegunowego około 900 mil (1450 km).

W odpowiedzi Hua Chunying, rzeczniczka chińskiego MSZ i przedstawicielka młodego pokolenia chińskiej dyplomacji (nazywanego „wilczymi wojownikami”) napisała: „Pan Pompeo jest niezły w kalkulowaniu dystansu, skoro obliczył, że Chiny znajdują się 900 mil (1450 km) od Arktyki, ale czy policzył, jaka odległość dzieli Morze Południowochińskie od kontynentalnej Ameryki”? Po czym w kolejnym wpisie poinformowała, iż jest to 8300 mil (13 360 km) od zachodniego wybrzeża USA i 5800 mil (9330 km) od Hawajów.

Narastająca rywalizacja mocarstwowa na Dalekiej Północy popchnęła Chiny do prób uniezależnienia się od wpływów innych „graczy”. Państwo Środka posiada obecnie sześć okrętów podwodnych typu 094 – każdy może przenosić 12 międzykontynentalnych pocisków balistycznych, mających zasięg 8000-9000 km. Pekin twierdzi też, że kolejne są w fazie konstrukcji. Wejście chińskich okrętów podwodnych na wody arktyczne oznaczałoby drastyczne zmniejszenie dystansu do strategicznych celów w USA. Dla przykładu: Szanghaj i Nowy Jork dzieli 11,8 tys. km. Ale z rejonu bieguna północnego do Nowego Jorku jest już tylko 3400 km.

15 lipca 2020 roku w rejs ku wodom arktycznym wyruszył pierwszy zbudowany w Chińskiej Republice Ludowej lodołamacz, który dołączył do starego lodołamacza, kupionego od Ukrainy. Pekin zapowiada zbudowanie największej na świecie floty lodołamaczy do 2025 roku, a także chińskiego satelity, który będzie śledził trasy żeglugi i monitorował zmiany w pokrywie lodowej, co pokazuje skalę przedsięwzięcia, jakie służyć ma kontroli jak największego terytorium Dalekiej Północy.

Arktyka naprawdę zagrożona? Konsekwencje wojny ukraińskiej

O znaczeniu Arktyki w kontekście wojny na Ukrainie oraz procesu rozszerzania składu NATO mówił w maju 2022 roku przedstawiciel rosyjskiego MSZ, Nikołaj Korczunow. Wskazał, iż ze względu na chęć przystąpienia Szwecji i Finlandii do NATO, terytorium Arktyki może przekształcić się w teatr działań wojennych. Oczywiście nie dodał nic o wzroście zagrożenia militarnego ze strony rosyjskiej i chińskiej, które w coraz większym stopniu chcą kontrolować polarny region, co może stać się łatwym źródłem szantażu politycznego. Czy Arktyka naprawdę jest zagrożona?

Do inwazji Rosji na Ukrainę państwa arktyczne współpracowały, dążąc do akceptowalnego przez wszystkich partnerów rozwiązania. Dowodem na to są choćby owocne prace Rady Arktycznej czy kooperacja między rosyjskim Rosnieft-em, norweskim Statoil-em, brytyjskim BP oraz amerykańskimi Chevron-em i ExxonMobil-em w zakresie wspólnego poszukiwania złóż oraz ich eksploatacji. Zapowiadane modernizacje armii, tworzenie specjalnych rodzajów arktycznych sił zbrojnych czy wyprawy naukowe mające udowodnić przyleganie grzbietów i mórz szelfowych do terytorium określonego państwa obliczone były przede wszystkim na zwiększenie siły argumentacji przy stole negocjacyjnym, bowiem żaden z zainteresowanych aktorów nie był gotowy do konfrontacji militarnej.

W tamtym czasie głównym punktem zapalnym było zagrożenie ze strony wschodzących potęg,  nie posiadających bezpośredniego dostępu do Arktyki, jak państwa BRICS, które jednoczą siły i w każdej chwili mogą zażądać umiędzynarodowienia regionu okołobiegunowego oraz dopuszczenia pozostałej części społeczności międzynarodowej do korzystania z jego zasobów. Także i dzisiaj wyzwanie stanowi koegzystencja ścierających się stanowisk zainteresowanych podmiotów, również spoza „arktycznej piątki” w kilku istniejących międzynarodowych ciałach kolegialnych.

Wydaje się jednak, że inwazja na Ukrainę również może wpłynąć na Daleką Północ. W skutek działań wojennych Działania Rady Arktycznej zostały wstrzymane, co pozostawiło region bez głównego międzyrządowego miejsca współpracy, a napięcia militarne ciągle rosną. Kiedy Szwecja i Finlandia przystąpią do NATO, każdy kraj arktyczny z wyjątkiem Rosji będzie członkiem sojuszu kierowanego przez USA. Stany Zjednoczone i NATO historycznie nie traktowały regionu priorytetowo, a dziś istnieje już taka konieczność. Poziom alarmu wśród członków NATO podniosła też rosyjska „taktyka hybrydowa”.

Czy Rosja ma narzędzia, aby zagrozić bezpieczeństwu w Arktyce?

Interesy militarne Rosji w Arktyce są pozornie defensywne. To obrona morskiej zdolności odstraszania nuklearnego, działającej z Półwyspu Kolskiego oraz ochrona regionalnych przedsięwzięć gospodarczych, zwłaszcza projektów naftowych i gazowych. Ale Rosja ma też arktyczne cele ofensywne. Po pierwsze, dąży do wykorzystania Arktyki jako miejsca projekcji potęgi. Po drugie, może stosować działania hybrydowe w celu zastraszenia lub wymuszania działań ze strony europejskich krajów arktycznych. Wreszcie, w mało prawdopodobnym – ale jednak – szerszym konflikcie NATO-Rosja można sobie wyobrazić, że Moskwa zaryzykuje ograniczoną inwazję na Norwegię lub Finlandię w celu ochrony swoich krytycznych zasobów polarnych. Ten scenariusz przypomina obawy z czasów zimnej wojny.

Wojna nie osłabiła podstawowych interesów gospodarczych i bezpieczeństwa Rosji w regionie. W sierpniu 2022 roku zatwierdzono dofinansowanie w wysokości 1,8 biliona rubli na arktyczne projekty naftowe. Mimo zniszczeń spowodowanych wojną na Ukrainie, Rosja utrzymuje regionalną postawę militarną. Problem mogą stanowić natomiast możliwości aplikacji zaawansowanych technologii, zarówno z powodu kontroli eksportu, jak i drenażu mózgów. Pomimo prób zwiększenia swojej samowystarczalności w ciągu ostatnich ośmiu lat, Rosja polegała na zagranicznej technologii w swojej obronie. Okazuje się więc, że istnieją pośrednie sposoby na zwiększenie bezpieczeństwa Arktyki: skuteczne nałożenie sankcji dotyczących np. chipów komputerowych jako jednego z aspektów zmniejszenia konwencjonalnego rosyjskiego zagrożenia, które nie wiąże się z rozmieszczeniem zasobów wojskowych ani personelu w regionie. Ponadto istnieją wstępne przesłanki, że sankcje i kontrole eksportu – jak np. zerwane kontrakty z rosyjskimi arktycznymi koncernami – mogą do pewnego stopnia zmniejszyć zdolność Rosji do rozmieszczania amunicji precyzyjnej w regionie.

Jednocześnie wydaje się, że nasila się rosyjska wojna hybrydowa jako preferowane narzędzie atakowania społeczności w arktycznym sąsiedztwie. W następstwie sabotażu rurociągów Nord Stream 1 i 2 na Morzu Bałtyckim, norweskie gazociągi do Europy zostały uznane za „główny cel sabotażu”. Niepokojące są także doniesienia o przecięciach podpowierzchniowych kabli światłowodowych rozciągających się od kontynentalnej części Norwegii do Svalbardu, jak również uszkodzeniu światłowodowych kabli podmorskich w pobliżu Wysp Owczych i Szetlandów.

Co zrobią NATO i Stany Zjednoczone?

Rosja nie zwiększyła zasobów do projekcji siły z Arktyki na Atlantyk po wojnie na Ukrainie, ale jej cele ofensywne nie straciły na sile. Nie jest też zdolna do grożenia konwencjonalnym wojskowym wtargnięciem lądowym na europejskich sojuszników z Arktyki. Mimo to, administracja USA i NATO coraz poważniej traktują konieczność zachowania polarnej równowagi, co zawarte jest w strategii dotyczącej Arktyki z 2022 roku, która stwierdza: „Będziemy powstrzymywać zagrożenia dla ojczyzny USA i naszych sojuszników poprzez zwiększanie zdolności wymaganych do obrony naszych interesów w Arktyce”. Dokument podkreśla też unikanie eskalacji i „wznowienie współpracy pod pewnymi warunkami”.

Jest zbyt wcześnie, aby dokonać kompleksowej oceny przyszłych rosyjskich zdolności bojowych w Arktyce, biorąc pod uwagę wpływ ciągle trwającej wojny na Ukrainie. Na pewno warto jednak zrewidować założenia, które kierowały przedwojenną analizą dotyczącą regionu. Nowo mianowany Naczelny Dowódca Sił Sojuszniczych NATO w Europie zaczyna opracowywać nowe regionalne plany obronne sojuszu. To dobra okazja, aby dokonać redefinicji scenariuszy dla Dalekiej Północy, jako że „Rosja nigdy nie jest tak słaba, na jaką wygląda”.

Inne teksty autora.

The post Wielka Gra o Arktykę. Jaka po wojnie na Ukrainie? first appeared on Nowe Kształty.

Zapraszamy do wysłuchania kolejnego podcastu z cyklu „Jak prawicowa Europa”, w którym Łukasz Burzyński rozmawia z Martą Witczak-Żydowo na temat historii Węgier oraz ich motywacji politycznych.

Cała seria Jaka prawicowa Europa.

The post Jaka prawicowa Europa: Źródła politycznych inspiracji Węgier first appeared on Nowe Kształty.

Pierwsza część: Irlandia, część pierwsza. Istnieć to być postrzeganym. Jaka prawicowa Europa?

Druga część: Irlandia, część druga. Istnieć to być postrzeganym. Jaka prawicowa Europa?

The post Jaka prawicowa Europa: Katolicka republika z historią jak Polska first appeared on Nowe Kształty.

>>>CZYTAJ PIERWSZĄ CZĘŚĆ ARTYKUŁU<<<

23 października 2001 roku PIRA ogłosiła całkowite rozbrojenie, kończąc długą wojnę domową w Irlandii, nie przedstawiając jednak żadnych dowodów na jego dokonanie. Zdaniem wielu komentatorów sceny politycznej w kraju, właściwsze jest określenie, że organizacje paramilitarne zdeponowały swoją broń. Okres po 2001 roku może być jedynie przejściowym „uśpieniem społecznych niepokojów’’. W Belfaście nadal odczuwa się atmosferę zagrożenia. Jednocześnie w zielonych miastach organizowane są marsze protestanckiego „pomarańczowego zakonu”, zrzeszającego zwolenników przynależności Irlandii Północnej do Zjednoczonego Królestwa. Dokonywane są, choć w znacznie ograniczonym zakresie i często przypadkowe, akty terroru. Policja posiada niski mandat zaufania wśród społeczności katolickiej. Społeczeństwo jest podzielone, co ma wyraz także na scenie politycznej kraju. W 2002 roku, ze względu na opóźniony proces rozbrojenia przez IRA, Zgromadzenie Irlandii Północnej i regionalny rząd zostały zawieszone przez rząd w Londynie; od decyzji odstąpiono dopiero wraz z wyborami parlamentarnymi 26 listopada 2003 roku.

Marsz „pomarańczowego zakonu”, którego członkowie zwani są oranżystami (Orangemen) w Bangor w 2010 roku. Manifestacje wzbudzają kontrowersje, ich trasy niejednokrotnie przebiegają przez dzielnice zdominowane przez katolików i zwolenników zjednoczenia Irlandii. Źródło: Wikimedia.

Sto lat działań zbrojnych IRA. Powrót terroru

Rok 2012 wyznaczył nowy rozdział w kontynuacji misji IRA. Republikańska grupa dysydentów, wywodząca się z małych ekstremistycznych grup, które nie pogodziły się z likwidacją pierwotnej organizacji, połączyły się pod wspólnym przywództwem pod nazwą Nowa IRA. Postawiano sobie trzy główne cele: odrzucenie procesu pokojowego w Irlandii Północnej, zjednoczenie Irlandii Północnej z Republiką Irlandii oraz walkę o położenie kresu obecności Brytyjczyków w Irlandii Północnej. Członkowie przyznali, że nie mają środków, aby realistycznie osiągnąć swoje założenia, ale podtrzymywali, że nie rezygnują z akcji zbrojnych.

Zgodnie z zapowiedziami, pierwszy atak nastąpił w listopadzie 2012 roku. Grupa Nowej IRA zastrzeliła oficera policji Irlandii Północnej, Davida Blacka. W więzieniu osadzono wówczas 41 republikańskich więźniów. W marcu 2013 roku irlandzka policja udaremniła próbę zdetonowania pocisku moździerzowego na komisariacie. Był to pierwszy tego typu atak na terenie Wielkiej Brytanii od czasu zawarcia przez PIRA umowy pokojowej. Akcję potępiły główne środowiska nacjonalistyczne, w tym partia polityczna długo związana z IRA, Sinn Féin. W sierpniu 2014 roku miało miejsce podejrzenie, iż cztery osoby z grupy Nowa IRA wysłały bomby zapakowane w koperty do centrów rekrutacyjnych armii, a także innych celów w całej Anglii. Kolejna bomba została wysłana do prokuratury w Derry. W 2016 roku wzrosła aktywność jej członków z okazji setnej rocznicy Powstania Wielkanocnego z 1916 roku. W oświadczeniu z okazji rocznicy oznajmili, iż „Sto lat działań zbrojnych IRA przeciwko Wielkiej Brytanii i jej  agentom są [równie] uzasadnione jak w 1916 roku” .

Najgłośniejszy atak nastąpił jednak w kwietniu 2019 roku. W wyniku postrzelenia zginęła dziennikarka Lyra McKee. Nowa IRA przyznała się do zabójstwa kobiety, składając „pełne i szczere przeprosiny” rodzinie i przyjaciołom.

Nowa IRA podczas marszu w 2016 roku. Źródło: Wikimedia.

Brexit jako szansa na ponowne zjednoczenie Irlandii

W latach 2017–2018 Nowa IRA zintensyfikowała swoją działalność, zabiegając o wsparcie Hezbollahu, a także niektórych organizacji palestyńskich. Brexit bowiem dodatkowo obudził stary konflikt pomiędzy republikanami a unionistami, podniósł też poziom zagrożenia atakami terrorystycznymi z obydwóch stron. Możliwość przywrócenia twardej granicy, czyli nałożenia fizycznych barier, kontroli celnej i kamer na granicy Irlandii i Irlandii Północnej zaktywizowała przede wszystkim republikanów na północy. Od początku przypuszczano, że kwestia „nowej granicy” pomiędzy Irlandiami może wzmóc działalność grup paramilitarnych. Nowa IRA ogłosiła w październiku 2019 roku, iż wszelkie kontrole graniczne między Irlandią Północną a Republiką po Brexicie będą uzasadnionym celem ataku. Grupa zagroziła, że podejmie „działania zbrojne” przeciwko infrastrukturze granicznej i wszystkim osobom nią zarządzającym.

Niedługo potem zamaskowany rzecznik Nowej IRA powiedział na antenie kanału 4: „Ważne jest, aby zrozumieć, że jest to kraj okupowany przez Wielką Brytanię i jak w każdej sytuacji kolonialnej ludzie mają prawo tam zareagować wszelkimi środkami niezbędnymi do przeciwdziałania okupacji”. W sierpniu 2020 roku policja podczas nalotów zorganizowanych na terenie całej Irlandii aresztowała 10 osób, jak również dokonała przeszukania czterech biur skrajnie lewicowej partii republikańskiej Saoradh. Uważa się, że jest ona obecnie politycznym skrzydłem Nowej IRA, mimo że sami członkowie Nowej IRA temu zaprzeczają.

Saoradh. Irlandzkie wyzwolnie

Utworzona w 2016 roku partia Saoradh (irl. „Wyzwolenie”) mimo braku reprezentacji w parlamencie i skromnej liczby ok. 100 członków, jest obecnie jedną z najbardziej wpływowych grup przeciwnych Porozumieniu wielkopiątkowemu. Jak określają członkowie, próbują nadać polityczne oblicze narastającemu sprzeciwowi republikańskiemu na terenach na północ od granicy. W przemówieniach podkreślają przynależność do ideologii demokratyczno-socjalistycznej i republikanizmu rewolucyjnego. Akcentują podobieństwa rzeczywistości politycznej Irlandii z rzeczywistostością w Palestynie.

Uważa się, że po zastrzeleniu dziennikarki Lyry McKee w 2019 roku grupa straciła poparcie w kręgach republikańskich. W sierpniu 2020 roku, wielu członków zostało aresztowanych w ramach śledztwa w sprawie działalności Nowej IRA. Oskarżeni byli rzekomo nagrywani, omawiając plany zamachów bombowych i porwań. W 2021 roku Peter Gearoid Cavanagh i Jordan Devine zostali oskarżeni o morderstwo McKee, a także o rozbój, posiadanie broni i amunicji.

Członkowie Saoradh podczas Marszu w Poniedziałek Wielkanocny w 2018 roku. Źródło: Irish News Facebook.

Sinn Féin. Rewolucja przy urnach i bunt zapomnianych przez rząd

Jaki jest współczesny obraz partii Sinn Féin (irl. „My sami”, SF), która przez dekady utrzymywała IRA jako swoje zbrojne ramię? W wyborach parlamentarnych w 2020 roku lewicowo-nacjonalistyczna SF uzyskała 24% głosów, zdobywając 37 ze 160 miejsc i tym samym wyprzedzając o dwa punkty procentowe główne partie – rządzącą chadecką Fine Gael i wspierającą rząd liberalną Fianna Fáil.

Liderka SF, Mary Lou McDonald podkreślała, że ostatni wynik wyborczy to rewolucja przy urnach i swoisty fenomen. Jej ugrupowanie w ostatnich latach było na marginesie irlandzkiej polityki – propozycje SF wydawały się zbyt radykalne, a elektorat odstraszała historia nacjonalistów. Skalę zmiany obrazuje, że od 1932 roku nie zdarzyło się, by Fine Gael lub Fianna Fáil nie zdobyły najwięcej głosów w kraju. Na przestrzeni lat 80. i 90. na irlandzkiej scenie politycznej zaszedł bowiem bardzo ciekawy proces. Dwie wielkie partie, rządzące dotąd w systemie jednopartyjnym, doprowadziły do rozejmu politycznego, stawiając sobie jako nadrzędny cel wzrost gospodarczy w kraju. Udało się. Na podstawie gwałtownych sukcesów gospodarczych na przełomie XX i XXI wieku, Irlandii nadano przydomek celtyckiego tygrysa. Jednocześnie delegitymizacja sporów politycznych doprowadziła do zmniejszenia znaczenia najsilniejszych partii.

Ostatnia dekada w historii Irlandii to jednak kryzys finansowy. Receptą na poprawienie sytuacji ekonomicznej była polityka „zaciskania pasa”, na której jednak najbardziej ucierpieli najbiedniejsi. Rząd obniżył podatek dochodowy, czym przyciągnął takie firmy jak Google czy Microsoft do założenia europejskich siedzib w Dublinie. Jednocześnie drastycznie wzrosły koszty codziennego utrzymania. Ceny mieszkań w poszczególnych częściach kraju, chociażby w Cork, drugim największym mieście, wzrosły o 90 %. Szacuje się, że przeciętny Irlandczyk wydaje 60% wynagrodzenia na mieszkanie, a liczba bezdomnych pod koniec ubiegłego roku była trzykrotnie wyższa niż w 2014 roku. Dlatego kiedy padają hasła o pierwszej w historii Irlandii Północnej sytuacji, kiedy żyje tam więcej katolików niż protestantów, można uznać je za głównie symboliczne. Dla przeciętnego Irlandczyka polaryzacja na linii Irlandia-Wielka Brytania przebiega wzdłuż warunków bytowych zapewnionych przez państwo.

SF poszła więc do wyborów z obietnicą bogatego pakietu pomocy społecznej. Propozycje reform obejmowały budowę 100 tys. mieszkań socjalnych w pięć lat, obniżenie wieku emerytalnego do 65 lat, dofinansowanie służby zdrowia i zniesienie opłat za studia. Partia uzyskała w ten sposób poparcie młodych, gorzej wykształconych i biedniejszych osób.

SF nie porzuciła też postulatów zjednoczenia Irlandii. Pod koniec 2020 roku wystosowała list do wielu republikańskich grup politycznych i organizacji społecznych w sprawie zorganizowania szerokiej kampanii politycznej mającej na celu przeprowadzenie sondażu granicznego na rzecz jedności Irlandii. Projekt, ze względu na włączenie także grup skrajnych, nie doszedł jeszcze do skutku.

Liderka Sinn Féin, Mary Lou McDonald biorąca udział w paradzie z okazji Dnia Świętego Patryka 2019 w Nowym Jorku z transparentem. Źródło: Wikimedia.

Fine Gael. Rodzina Irlandczyków

Kolejną partią, która korzeniami sięga irlandzkiej wojny o niepodległość oraz działalności IRA jest chadecka Fine Gael (irl. „Rodzina Irlandczyków” lub „Plemię Irlandczyków”, FG). Konserwatywne, chrześcijańsko-demokratyczne ugrupowanie założył w 1933 roku lider irlandzkich faszystów (tzw. „Niebieskich koszul”) Eoin O’Duffy. FG to partia, która rości sobie prawa do dziedzictwa Micheala Collinsa, jako jednego z przywódców pierwotnej IRA. Obecnie jest trzecią co do wielkości w kraju.

FG tradycyjnie uważana jest za skłonną do kompromisów z Wielką Brytanią, chociaż to premier wywodzący się z jej szeregów, John Aloysius Costello doprowadził do proklamowania Irlandii republiką i jej wystąpienia z Brytyjskiej Wspólnoty Narodów w 1949 roku. FG razem z liberalną Fianna Fáil długo dzieliły między siebie irlandzką scenę polityczną, obecnie tworząc koalicje. Obie partie nie chcą natomiast rozmawiać o współpracy z SF i utworzeniu czegoś na kształt rządu jedności narodowej. Uważają bowiem, że SF nie do końca rozliczyła się ze swojej przyszłości, gdy była politycznym skrzydłem IRA.

W 2015 roku rząd FG ustanowił referendum konstytucyjne dotyczące zalegalizowania małżeństw osób tej samej płci. Jednocześnie przeprowadzano kampanię na rzecz głosowania na „tak” i osiągnięto sukces. Zanim doszło do rozstrzygnięcia, uwagę mediów skupił Leo Varadkar, który wówczas pełnił funkcję ministra opieki społecznej, a obecnie jest przewodniczącym partii. W rozmowie dla irlandzkiego radia publicznego wyznał, że jest gejem. Stał się tym samym pierwszym członkiem rządu w historii Irlandii, który otwarcie przyznał się do homoseksualizmu.

Leo Varadkar, premier Irlandii jest pierwszym członkiem rządu w historii Irlandii, który otwarcie przyznał się do homoseksualizmu. W ostatnich latach szeroko komentowano jego decyzję dotyczącą odnowienia licencji lekarza, żeby odciążyć lekarzy pracujących na pierwszym froncie walki z epidemią koronawirusa.

The post Marta Witczak-Żydowo: Irlandia, część druga. Istnieć to być postrzeganym. Jaka prawicowa Europa? first appeared on Nowe Kształty.

Uwolnić się od ucisku Brytyjczyków. Dwie drogi

Historia irlandzkiej drogi do niepodległości, o ile ze względu na wyjątkowy przebieg i swoisty heroizm jej uczestników jest tematem bardzo ciekawym, to jednak w Polsce rzadko podejmowanym, również wśród naukowców. Co więcej, losy Irlandczyków często podobne są do losów Polaków. Tym bardziej interesująca jest analiza kondycji prawicy w tym kraju, biorąc pod uwagę współczesne warunki polityczne.

By doszukać się fundamentów tworzenia irlandzkich partii prawicowych, trzeba zrozumieć istotę irlandzkiego nacjonalizmu, cofając się do XII wieku. Już wtedy Zielona Wyspa znajdowała się pod wpływami angielskimi, a następnie pod brytyjskimi. Proces kolonizacyjny nasilał się przez kolejne wieki, ale w 700-letniej historii jego trwania Irlandczycy nie porzucili dążeń do całkowitego oderwania się od wpływów brytyjskich, szukając dróg prowadzących do pełnej suwerenności kraju, w XIX wieku formułując jego istotę jako „Republika Irlandzka”. Wraz z szeroko zakrojonymi działaniami, które w tym celu podejmowali, budziła się narodowa tożsamość.

Przez cały wiek XIX i I połowę XX wieku działania te – generalnie charakteryzując je jako ruchy zogniskowane wokół walki o niepodległość – dzielono na dwa nurty, wzdłuż prostej linii: powiązane z pracą organiczną i parlamentaryzmem lub z walką zbrojną i kolejnymi powstaniami.

Pierwszy z nich zamknięty był w ramach systemu brytyjskiego. Jego zwolennicy robili wszystko, aby w sposób legalny, drogą pracy politycznej i parlamentarnej uzyskać jak najwięcej przywilejów dla Irlandczyków, potem wywalczyć autonomię w ramach Imperium Brytyjskiego i ostatecznie pełną niepodległość. Nurt określano mianen Ruch Narodowy lub Narodowa Demokracja, i co ciekawe, przypominał on w swoim działaniu XIX-wieczny polski Ruch Narodowy. Daniel O’Connell, Charles Stuart Parnell – to dwaj najwięksi przywódcy, dzięki którym m.in. wielu irlandzkich dzierżawców brytyjskich ziem zyskało posiadłości na własność, co ośmielało do walki o irlandzką odrębność i dobrobyt. W ramach prowadzonej przez nich pracy organicznej doprowadzono także do sytuacji, gdzie żadne ze stronnictw brytyjskich nie mogło utworzyć rządu bez poparcia Irlandczyków. Ostatecznie ruch parlamentarny przycichł w okresie I wojny światowej z racji dominacji innych idei wśród społeczeństwa. Wielu Irlandczyków bowiem nie zadowalały ustępstwa względem „ciemiężyciela”. Domagano się radykalniejszych działań.

Nie sposób jednak nie wspomnieć, że w obrębie nurtu ukształtował się bardzo ciekawy prąd intelektualno-artystyczny o nazwie „Odrodzenie Celtyckie”, będący wyrazem buntu wobec kultury angielskiej i jej dominacji w codziennym życiu. Podkreślano dorobek historyczny Celtów z językiem gaelickim irlandzkim, starszym niż język angielski. Ponadto odwoływano się do idei utrzymania ciągłości tradycji przodków jako ważnego elementu życia i odrębności narodowej.

Pod wpływem prądu wychowano wiele postaci ważnych dla ukształtowania irlandzkiej tożsamości narodowej, m.in. Douglasa Hyde’a, Patricka Pearsa, Konstancję Markiewicz (żonę Kazimierza Józefa Dunina Markiewicza, polskiego malarza, dramaturga, reżysera teatralnego, nazywaną irlandzką Emilią Plater). Odkrywali oni Irlandczykom swój kraj na nowo – przywracali stare legendy, wskrzeszali zanikający język irlandzki. Owoce ich pracy widoczne są do dzisiaj, jednak należy dodać, że ze względu na długą okupację brytyjską, obecnie mało który Irlandczyk posługuje się biegle swoją ojczystą mową, częściej korzysta z języka angielskiego. Język Irlandzki istnieje w mowie żywej głównie w formie anegdot i pojedynczych zwrotów, ale także na znakach drogowych, nazwach miast i w instytucjach państwowych.

W orbicie „Odrodzenia Celtyckiego” w 1884 roku powstał Gaelicki Związek Sportowy (ang. Gaelic Athletic Association, w skrócie GAA) – organizacja zajmująca się popularyzacją sportów irlandzkich: hurlingu, camogi i futbolu gaelickiego, przy tym wspierająca rodzimy język, muzykę i taniec. Jej uformowanie okazało się niebagatelne dla rozbudzenia fali rodzącego się nacjonalizmu, bowiem do tego celu postanowiono wykorzystać właśnie sport. Co ciekawe, pierwsze kluby sportowe przerodziły się z czasem w organizacje o charakterze rewolucyjnym. Obecnie GAA zrzesza ponad 2 600 klubów z całego świata i posiada ponad milion członków.

Na kanwie wielokrotnie nieskutecznych działań pokojowych celem wyswobodzenia od Imperium Brytyjskiego, na przełomie XIX i XX wieku ukształtował się drugi nurt, związany z ideami republikanizmu i powstaniami zbrojnymi, walką partyzancką w imię niepodległości kraju. To kolebka irlandzkiego nacjonalizmu rewolucyjnego, związanego z genezą IRA, o której wkrótce miała usłyszeć cała Europa.

Irlandzki republikanizm

W 1791 roku powstaje jedna z pierwszych w dziejach Irlandii organizacja o charakterze rewolucyjnym, republikańskim i narodowym – Towarzystwo Zjednoczonych Irlandczyków (TZI). Jej pierwszym przywódcą był Teobald Wolfe Tone. Miał on bezpośrednie powiązania z francuskimi jakobinami i to właśnie od nich zaczerpnął idee, które chciał wdrożyć do narodowego ruchu niepodległościowego.

TZI wywołało powstanie określane jako Rebel 1798. Rewolucyjny zryw szybko jednak upadł, a w odpowiedzi uchwalono Akt Unii Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii. Dokument na wielu płaszczyznach dyskryminował katolików w brytyjskiej monarchii parlamentarnej, np. nie mogli oni obejmować większości stanowisk w administracji i polityce ze względu na wyznawaną religię. Z obrazu rewolucji wyłonił się jednak program TZI, który stanowi ciekawą kombinację idei nacjonalizmu i republikanizmu. Organizacja jako pierwsza stworzyła program polityczny w celu utworzenia Republiki Irlandzkiej. Postulowano zrównanie wszystkich mieszkańców wobec prawa, bez względu na cenzus majątkowy i dochodowy, a w tajnych założeniach także „połączenie” protestantów i katolików w jednolity naród, bez względu na wyznawaną religię lub jej brak.

Uciskani Irlandczycy cierpieli nie tylko z powodu dyskryminacji na tle religijnym, ale również na tle trudnej sytuacji gospodarczej, którą dodatkowo spotęgował grzyb zarazy ziemniaczanej. W latach 1845–1847 zniszczeniu uległo ponad 50% upraw tego warzywa, stanowiącego podstawę diety chłopów. Z głodu zmarło ponad milion Irlandczyków, a kolejne miliony wyemigrowały do przemysłowych ośrodków Szkocji, Anglii i Stanów Zjednoczonych. Od 1841 do 1911 roku liczba ludności Irlandii zmalała z 8,5 mln do 4,4 mln. Anglicy byli przekonani, że klęska głodu osłabi ducha walki Irlandczyków. W rzeczywistości katastrofa humanitarna zaktywizowała tamtejsze organizacje patriotyczne.

W latach 40. XIX wieku powstaje rewolucyjna organizacja Młoda Irlandia, która nieskutecznie próbowała wywołać kolejne powstanie w 1848 roku. Po porażce uczestnicy buntu – w tym przywódcy, Smith O’Brien i Thomas Meagher – zostali aresztowani i deportowani do Australii, która w tamtym czasie była kolonią karną dla złodziei, recydywistów, pospolitych przestępców, wrogów politycznych i nacjonalistów walczących z Imperium Brytyjskim. Deportacje te można przyrównać do zjawiska wysyłania na Sybir w Imperium Rosyjskim. Meagher przedostał się do USA, O’Brien został ułaskawiony, a potem dużo podróżował, m.in. do Królestwa Polskiego w 1863 roku, gdzie opisał Powstanie Styczniowe.

Ruch Młoda Irlandia i wartości jej członków wywarły ogromny wpływ na rozwój innych organizacji tego typu, również poza Zieloną Wyspą. Jego zwolennicy określali użycie przemocy jako niezbędne do walki ze znacznie silniejszym uzurpatorem. W toku działalności grupy, szczególnie podczas powstania w 1848 roku, wyłonił się jeden z podstawowych symboli przyszłych irlandzkich republikanów: irlandzki trójkolor, umieszczony na fladze, uznany potem „oficjalnie” za flagę narodową.

Wszystkie kolejne zrywy niepodległościowe miały na celu stworzenie niepodległego bytu państwowego pod nazwą „Republika Irlandzka”. Odrzucano monarchię jako system polityczny „niepasujący do Irlandczyków”. Mimo niepowodzeń powstań położyły one podwaliny pod kształtowanie irlandzkiej tożsamości w XX wieku.

Coraz silniejsze dążenie do niepodległości

W kolejnych latach najważniejszą organizacją kontynuującą idee republikańskie było Irlandzkie Bractwo Republikańskie (IRB), założone w 1858 roku w Dublinie przez Jamesa Stephensa. Zrzeszenie określało swoją tożsamość jako „Irlandzkie Bractwo Rewolucyjne”. Co ciekawe, organizacje tworzono również na obczyźnie, czego przykładem jest Bractwo Feniańskie powstałe w 1859 roku w Nowym Jorku. Po nieudanym powstaniu z 1867 roku oraz fali „wielkiego głodu” w Irlandii, to gałąź amerykańska przejęła „stery” w ruchu ze względu na przymusową emigrację polityczną i ekonomiczną.

Główne koncepcje IRB nawiązywały do ideałów TZI, jednak oprócz charakteru narodowego, rewolucyjnego i republikańskiego, widoczne było nacechowanie antyklerykalne wobec Kościoła Katolickiego. Ciekawym faktem jest, że działacze jako republikanie i nacjonaliści mieli powiązania z I Międzynarodówką, co dawało możliwość nauki ścisłej konspiracji, wykorzystaną zwłaszcza w latach 1900-1921.

Wkrótce w IRB doszło do podziałów. Młodzi, radykalni aktywiści, jak Patrick Henry Pearse czy Eamon de Valera, związani z organizacją Irlandzcy Ochotnicy, pragnęli walki zbrojnej z Brytyjczykami. Ta postawa doprowadziła do konfliktu z umiarkowanymi działaczami IRB, którzy mając świadomość militarnej potęgi angielskiego hegemona, upatrywali drogi do wolności ojczyzny w wielkiej wojnie europejskiej.

Nie przeszkodziło to jednak IRB w latach 1870-1922 przejąć stery m.in. nad Ligą Gaelicką, Irlandzką Narodową Ligą Ziemską, Irlandzkimi Ochotnikami i młodą partią Sinn Fein. Dzięki takim działaniom na przestrzeni XIX i początkach XX wieku IRB zdominowało irlandzkie dążenie do niepodległości na kolejne lata.

Klęski, które obudziły cały naród

Po wybuchu I wojny światowej wieści docierające z ogarniętego wojną kontynentu nie uszły uwadze przywódców irlandzkich grup paramilitarnych. Już w 1914 roku IRB tajnymi kanałami zwróciło się do Niemiec o pomoc materialną. Jednocześnie wywiad niemiecki, świadom wrogiej postawy Irlandczyków wobec brytyjskiego hegemona, dostrzegł szansę na militarne i psychologiczne osłabienie armii brytyjskiej. Wspólne działania III Rzeszy i Zielonej Wyspy nie powiodły się. Irlandczycy nie ustawali jednak w działaniach.

W wielkanocny poniedziałek, 24 kwietnia 1916 roku zszokowani mieszkańcy Dublina usłyszeli odgłosy strzelanin i eksplozji. Rozpoczęto narodowy atak na Brytyjczyków. Liczące 1200 powstańców grupy bojowe zostały sformowane z dwóch organizacji zbrojnych: Armii Obywatelskiej Jamesa Conolly’ego i Irlandzkich Ochotników Eoina MacNeilla. Ogłoszono proklamację Republiki Irlandzkiej z Patrickiem Pearse’em i Jamesem Conollym jako jej przywódcami, która stanowiła podstawę do późniejszych dążeń Irlandczyków do stworzenia własnego niepodległego państwa. Jednocześnie mieszkańcy miasta byli całkowicie zaskoczeni i zdezorientowani. Odnotowano nawet dwa przypadki zaatakowania powstańców przez mieszkańców stolicy i próbę zniszczenia ich barykad.

Równie zaskoczeni i nieprzygotowani byli sami Brytyjczycy, jednak po sześciu dniach zdławili powstanie. Bilans walk był tragiczny. Zginęło 254 mieszkańców miasta, a 2000 zostało rannych. W dwóch egzekucjach ulicznych Brytyjczycy rozstrzelali 21 osób, aresztowali 3430 mężczyzn i 79 kobiet. Prawdziwa atmosfera nienawiści do brytyjskich okupantów urosła jednak po dokonaniu wyroku śmierci na 16 przywódcach powstania. Ocaleli jedynie Eamon de Valera, późniejszy pierwszy prezydent Irlandii, i przywódca Irlandzkich Ochotników, Eoin MacNeill. Kilka godzin przed swoją egzekucją Patrick Pearse wygłosił oświadczenie skierowane do członków Trybunału Wojennego: „Nie zdołacie pokonać Irlandii, nie zniszczycie irlandzkiego pragnienia wolności. Jeśli nasze czyny nie są wystarczające, aby wygrać wolność, nasze dzieci osiągną to i lepiej”.

Początkowa fala niechęci Irlandczyków do powstańców i wyboru Poniedziałku Wielkanocnego na moment zbrojnego zrywu narodowego zaczęła powoli ustępować miejsca uczuciom patriotycznym. Wielką rolę w rozbudzaniu i podtrzymywaniu świadomości narodowej na poziomie politycznym zaczęła odgrywać partia Sinn Fein, której współzałożycielem i przywódcą od 1905 roku był dziennikarz i polityk Arthur Griffith. Zrzeszała ona patriotów chcących utworzyć Republikę Irlandii obejmującą wszystkie cztery historyczne krainy (Connacht, Leinster, Munster i Ulster).

W 1919 roku, aby kontynuować walkę władze Sinn Fein powołały do życia Irlandzką Armię Republikańską (IRA) pod dowództwem Michaela Collinsa. Był on głównym twórcą sposobu walki w formie partyzanckiej, obejmującej m.in. sabotaże, naloty oraz zasadzki. Warto podkreślić, że od samego początku IRA działała niezależnie od kontroli politycznej.

Przez kolejne dwa lata trwała niewypowiedziana oficjalnie wojna brytyjsko–irlandzka, która w wielu aspektach przypominała polską okupację niemiecką z lat 1939–1945. Brytyjczycy stosowali wobec cywili łapanki na ulicach, tortury, demolowali przypadkowe domostwa, palili całe wsie w formie zbiorowej kary za sprzyjanie republikanom. Równolegle lokalne oddziały IRA prowadziły działania takie jak likwidacja konfidentów na mocy prawa rządu Republiki Irlandzkiej, napady na konwoje, akcje szpiegowskie, zamachy na wyższych oficerów brytyjskich.

Wojna brytyjsko–irlandzka zakończyła się w lipcu 1921 roku podpisaniem Traktatu, na mocy którego 6 hrabstw Ulsteru w północnej Irlandii pozostało pod panowaniem brytyjskim, natomiast z pozostałych 26 hrabstw utworzono Wolne Państwo Irlandzkie mające status dominium. Warto dodać, że Brytyjczycy przymusili Irlandczyków do takich warunków groźbą wznowienia wojny, tym razem totalnej z użyciem czołgów i samolotów.

IRA. Zanim przyszło ISIS

Istnieje kilka hipotez o właściwych początkach Irlandzkiej Armii Republikańskiej, czyli przekształceniu „samozwańczych” oddziałów w de facto siły zbrojne państwa walczącego o niepodległość. Nie ulega jednak wątpliwości, że organizacje ukształtowały lata 1900-1921, czyli burzliwy okres zaangażowania w walkę o pełną suwerenność państwa.

Po podpisaniu Traktatu w 1921 roku, większość żołnierzy IRA uznało go, mimo że jego warunki dalekie były od tego, o co walczyli. Ich stanowisko poparła też znaczna część społeczeństwa. Duża część członków IRA nie zgodziła się jednak z postanowieniami Traktatu. Wywołało to rozłam w organizacji rzutujący na sytuację w całym kraju.

Popierający Traktat bojownicy IRA stali się armią Wolnego Państwa Irlandzkiego na czele z Eamon’em De Valera, natomiast przeciwnicy Traktatu, określani jako IRA antytraktatowa, postanowili walczyć o pełną niepodległość i jedność wszystkich 32 irlandzkich hrabstw. Gdy nie zdołali uzyskać wystarczającego poparcia w wyborach do parlamentu, wiosną 1922 roku wszczęli wojnę domową. W trwających ponad rok walkach zginęło około 1000 ludzi, w tym Michael Collins, zastrzelony przez przeciwników Traktatu. IRA przez brak poparcia społeczeństwa oraz braki w uzbrojeniu, wojnę domową przegrała i ograniczyła swoją działalność, gdyż wielu działaczy zostało osadzonych w obozach internowania. W 1931 roku organizacja została uznana za nielegalną.

Organizację wskrzesił dopiero pod koniec 1962 roku Cathal Goulding. Do głosu zaczęły dochodzić ugrupowania, dla których większą inspiracją były teorie Karola Marksa niż idee nacjonalizmu. Doprowadziły one do obrania nowego kierunku działania, który oznaczał infiltracje, organizowanie protestów i zwalczanie obcej własności ziemskiej. Jednocześnie w latach 50. miały miejsce sporadyczne incydenty, m. in. atak na księżną Małgorzatę i jej męża, lorda Snowdena. IRA brakowało jednak wsparcia ze strony katolickich obywateli. Sytuacja dramatycznie zmieniła się w latach 60.

W kierunku politycznego terroru

Wówczas mieszkający w Irlandii Północnej katolicy rozpoczęli kampanię na rzecz ochrony praw obywatelskich oraz wolności, byli bowiem wyraźnie i jawnie dyskryminowani przez protestantów. Szykany dotyczyły czterech aspektów: praw politycznych, systemu oświaty, zatrudnienia i przydziału mieszkań. Przemoc ekstremistów wobec demonstrantów, która miała miejsce za przyzwoleniem protestanckiej policji, uruchomiła eskalację ataków z obu stron. Jednostki IRA zorganizowały się w celu obrony zagrożonych wspólnot katolickich.

W roku 1966 pod przywództwem pastora Ian’a Paisley’a powstała silna organizacja lojalistyczna, Ulsterskie Siły Ochotnicze (ang. Ulster Volunteer Force, skrót: UVF), która z miejsca wypowiedziała wojnę IRA. Spór na tle religijnym nie był jednak jedynym podłożem konfliktu. Chodziło o ogólną przynależność Irlandii Północnej. W uproszczeniu, wyłoniły się dwie grupy: lojalistów, którzy wiernie wspierali przynależność do korony brytyjskiej i w większości byli protestantami oraz republikanów, którzy wspierali dołączenie do Republiki Irlandzkiej i w większości byli to katolicy.  

UVF, po dzień dzisiejszy posiadające reprezentację w irlandzkim rządzie, przeprowadziły pierwszy zamach bombowy podczas konfliktu. W pierwszym etapie wojny z IRA UVF zabijały niewinnych katolików. Następnie zamieszki w Derry, Newry, Dungannon, Armagh i Belfaście przerodziły się w ataki lojalistów na katolickie domy, w wyniku czego zaczęły powstawać tzw. Komitety Obrony Obywatelskiej, w skład których wchodzili dosłownie wszyscy, nie wykluczając księży i nacjonalistycznych polityków. Za komitetami stały w większości nieuzbrojone oddziały posiłkowe, utworzone przez IRA w ramach wsparcia.

Rozpoczęto „nową wojnę” – wielkie pasmo manifestacji, zamieszek i krwawych starć katolików z protestantami w asyście brytyjskiego wojska. IRA, będąca już wtedy organizacją terrorystyczną, dokonała kolejnego podziału na: Tymczasową IRA (ang. Provisional IRA, skrót: PIRA) oraz Oficjalną IRA (ang. Official IRA, skrót: OIRA). W następnym roku podział ten dokonał się również w szeregach Sinn Féin. Członkowie PIRA i OIRA zwalczali się wzajemnie, choć zdarzało się im współpracować. W podziemiu działało też wiele innych mniejszych organizacji tego typu, ale PIRA była ruchem wiodącym, który we współpracy z Irlandzką Narodową Armią Wyzwoleńczą (ang. Irish National Liberation Army, skrót: INLA), rozpoczął regularne zamachy bombowe w Belfaście oraz na terytorium Anglii.

Do największego zamachu doszło 21 lipca 1972 roku w Belfaście. W Krwawy Piątek w kilku punktach miasta podłożono 26 ładunków wybuchowych. Eksplozja zabiła 9 osób, raniła blisko 150; wywołano totalny społeczny chaos i panikę. Z kolei w październiku 1984, podczas obrad brytyjskiej Partii Konserwatywnej doszło do zamachu, w którym niemal zginęła premier Margaret Thatcher. Bomba zabiła 7 osób. Prawdziwym ciosem dla brytyjskiej monarchii był też udany zamach na lorda Mountbattena, który zginął w eksplozji na łodzi „Shadow V”. Życie stracił także jego 14-letni wnuk. Szacuje się, że od 1969 roku PIRA zabiła w zamachach około 1800 osób.

Warto dodać, że PIRA otrzymywała broń, amunicję, ładunki wybuchowe, a nawet rakiety ziemia-powietrze od reżimu Mu’ammara al-Kaddafiego. Libia prowadziła szkolenia aktywistów PIRA. Głównym sponsorem działalności organizacji była natomiast społeczność irlandzka w USA. PIRA otrzymywała też pomoc od krajów obozu socjalistycznego, które jej działalność traktowały jako czynnik osłabiający Wielką Brytanię. Odnotowywano też powiązania z rządem Iranu, grecką Organizacją Rewolucyjną, Organizacją Wyzwolenia Palestyny i baskijską ETA.

PIRA wielokrotnie podejmowała tajne rozmowy z rządem Wielkiej Brytanii. Strona brytyjska nie zgadzała się jednak na żadne kompromisy, rozejmy były zawierane i zrywane, a okresy te przeplatano aktami terroru. Negocjacje przyniosły skutek dopiero w kwietniu 1998 roku, kiedy podpisano porozumienie wielkopiątkowe. Układ określał zasady wprowadzania procesu pokojowego w Irlandii Północnej, m.in. rezygnację z przemocy, gwarancje przestrzegania praw obywatelskich, stopniowe rozbrojenie sił paramilitarnych oraz utworzenie autonomicznych władz Irlandii Północnych, a także instytucji współpracy irlandzko-północnoirladzkich i irlandzko-brytyjskich. Główni architekci porozumienia, katolicki polityk John Hume i protestancki David Trimble, za wkład w podpisanie dokumentu otrzymali w 1998 roku pokojową Nagrodę Nobla.

Porozumienie zostało wysłane do wszystkich gospodarstw domowych w Irlandii Północnej i poddane głosowaniu, zarówno w Irlandii Północnej, jak i Republice. Wynik głosowania przekroczył najśmielsze oczekiwania. Porozumienie zostało przyjęte znakomitą większością głosów w obu częściach wyspy. Interpretowano to jako wyraz zmęczenia społeczeństwa trwającym 30 lat konfliktem.

23 października 2001 roku PIRA ogłosiła całkowite rozbrojenie, nie przedstawiając jednak żadnych dowodów na jego dokonanie. Czy rzeczywiście porzucono postulaty wyzwolenia Irlandii Północnej i walkę zbrojną? Czy społeczeństwo jednoznacznie potępia kontynuację tych działań? Jak układała się reprezentacja polityczna członków kolejnych odłamów IRA? Jaka jest natura współczesnej partii Sinn Féin, która długo była ramieniem IRA? Jak współcześnie wygląda prawe skrzydło sceny politycznej Irlandii? Czy Brexit i śmierć królowej Elżbiety II jest na rękę Irlandii Północnej? O tym w drugiej części tekstu.

Konsultacja merytoryczna: Szymon Szczęsny

The post Marta Witczak-Żydowo: Irlandia, część pierwsza. Istnieć to być postrzeganym. Jaka prawicowa Europa? first appeared on Nowe Kształty.

„Odnieśliśmy wielkie zwycięstwo. Tak wielkie, że widać je nawet z księżyca, a już na pewno z Brukseli. (…) Nie pozwoliliśmy na powrót haniebnej przeszłości, obroniliśmy niezależność i wolność Węgier, obroniliśmy ich pokój i bezpieczeństwo” – mówił Viktor Orbán po wygranej koalicji Węgierskiej Partia Młodych Demokratów (Fideszu) i Chrześcijańsko-Demokratycznej Partii Ludowej (KDNP) w wyborach parlamentarnych na Węgrzech, które odbyły się 3 kwietnia. To czwarta z rzędu wygrana połączonych sił tych dwóch partii.

Po jednej stronie sceny politycznej koalicja Fideszu i KDNP, po drugiej sojusz zjednoczonej opozycji. O złamanie monopolu Fideszu oraz o wejście do parlamentu walczyły też m.in. skrajnie prawicowa Nasza Ojczyzna (zwycięsko), satyryczna Partia Psa o Dwóch Ogonach, a także nowo powstały Ruch Rozwiązanie, założony przez Gyoergieja Gattyana, jednego z najbogatszych Węgrów.

Przeciwnicy Orbána w całej Europie od dawna podnoszą głosy, że Węgry pod jego przywództwem dokonały zwrotu na prawo, z tym że jednocześnie rządy sprawowane są już nie według zasady „Fidesz to Orban”, a „państwo to Orban”. Alarmują, że kraj stał się „autorytarną wyspą”, niepasującą do europejskich i zachodnich realiów, których jest częścią. Porównują obecną sytuację do tej panującej w Serbii Milosevicia, Chorwacji Tudjmana czy Słowacji Meciara. Nie zgadzają się, aby premier kształtował narodową tożsamość wedle swojej wizji, motywowanej politycznymi pobudkami. Z kolei zwolennicy Fideszu nazywają partię i jego przywódcę niemal ostatnim promieniem konserwatywnej nadziei, wskazując, że bazuje na wartościach narodowych, tak potrzebnych dziś w zlaicyzowanej Europie i będących emanacją dążeń Węgrów. Chwalą premiera za balansowanie pomiędzy Unią Europejską, Rosją i Chinami, realizując tym samym cele polityki najbardziej przystającej do współczesnych realiów.

Jak zatem analizować prawą stronę sceny politycznej Węgier, skoro Fidesz, a raczej jej przywódca zdominował debatę publiczną? Czy narracja premiera rzeczywiście odpowiada zmianom, jakie widzieliby Węgrzy w swoim kraju? No i, czy rzeczywiście nie ma dla niego żadnej politycznej alternatywy, a węgierska narodowa tożsamość jest sztucznie zaplanowana?

Pomiędzy przeszłością a teraźniejszością

Ostatnie wybory na Węgrzech miały znaczenie nie tylko dla polityki tego kraju, ale również dla geopolityki w całym regionie, a nawet świecie. Pewnego rodzaju rewolucji, którą przeprowadził Fidesz jako główna siła na prawym skrzydle nie sposób zrozumieć bez odwołania do historycznych i kulturowych źródeł. Musimy cofnąć się o dwa wieki wstecz.

Rozbudzenia węgierskiej  świadomości narodowej należy doszukiwać się na początku XIX wieku, na równi z przemianami, które zachodziły w całej Europie. Warto przypomnieć, że w tamtym okresie Węgry stanowiły osobne królestwo, ale w 1804 roku weszły jako prowincja do nowo utworzonego Cesarstwa Austrii. Był to początek „małżeństwa” Węgier i Austrii, czyli de facto czas, kiedy Węgry zrzekły się swojej suwerenności – lub przynajmniej jej części.

Pod wpływem ideałów rewolucji francuskiej coraz popularniejsze stawały się hasła zrównania wszystkich obywateli względem prawa i obowiązków podatkowych, szlachta domagała się natomiast respektowania jej tradycyjnych praw politycznych. Jednocześnie miejsce łaciny coraz częściej zajmował język węgierski. Na czele ruchu liberalno-narodowego stanął István Széchenyi. Polityk zyskał miano odnowiciela narodowego,  jednak w latach czterdziestych utracił przywództwo na rzecz bardziej radykalnego Lajosa Kossutha.

Ruch narodowy domagał się wówczas budowy silnego państwa, w którym decydująca rola przypadałaby narodowi węgierskiemu, respektującemu prawa mniejszości narodowych. Mniejszości narodowych, stanowiących … 2/3 ogółu mieszkańców. Do wielkiego tygla narodowościowego wchodzili bowiem Serbowie, Rumuni Chorwaci, Słowacy i Ruśniacy. Taka proporcja etnograficzna stawiała pod znakiem zapytania zasadność budowy państwa narodowego w granicach historycznego Królestwa Węgier. Napięcia wewnętrzne rosły. Coraz radykalniejsze były także żądania przedstawiane władzom austriackim.

Wielkie marzenie, Wielkie Węgry

Punktem kulminacyjnym dążeń narodowych stał się marzec 1848 roku. Powstanie, które wybuchło wówczas przeciwko Cesarstwu Austriackiemu do dziś stanowi kluczowy element politycznej tradycji jako fundamentu nowoczesnego węgierskiego nacjonalizmu. Po wielu walkach, również między narodami zamieszkującymi Królestwo Węgier, w sierpniu 1849 roku Węgrzy byli zmuszeni poddać się.

W niespełna dwadzieścia lat później, doszło do historycznej ugody pomiędzy Austriakami i Węgrami. Powstała monarchia austro-węgierska, w ramach której zrealizowano wiele praw, jakich domagano się w roku 1848, a państwo rozwijało się jak nigdy wcześniej. Okres funkcjonowania Austro-Węgier zapisał się w pamięci kulturowej jako „złoty wiek”, „Wielkie Węgry”.  Mapa kraju z tego okresu do dziś jest powszechnie rozpoznawalnym i często używanym symbolem – widnieje na znaczkach pocztowych, zderzakach samochodów, koszulkach.

W stabilnych warunkach  nowego państwa dynamicznie rozwijały się nacjonalizmy, ale nie tylko węgierskie. Z jednej strony nasilały się dążenia narodowe nacji niewęgierskich; z drugiej dążenia ówczesnej stolicy Węgier, Pesztu, mające na celu nie dopuścić do oderwania się tych krajów (finalnie skutek był odwrotny od zamierzonego). Konflikty narastały także pomiędzy wsią a miastem. W dużym uproszczeniu: „ludowcy”, skupieni głównie na wsi bądź w małych ośrodkach miejskich, wyznawali bardziej konserwatywne wartości, z kolei „mieszczanie”, skupieni wokół dużych ośrodków miejskich, byli większymi kosmopolitami i liberałami. Wszystkie te czynniki sprawiały jednak, że węgierski ruch narodowy był coraz silniejszy.

„Złoty wiek” w rozwoju Węgier został przerwany I wojną światową i ustaleniami traktatu w Trianon, który w debacie publicznej funkcjonuje jako „tragedia narodowa”. W jego wyniku obszar „Wielkich Węgier” został podzielony pomiędzy siedem państw: Rumunię, Czechosłowację, Królestwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców, Austrię i Polskę. W konsekwencji liczba ludności zmniejszyła się z 21 do 8 mln. Poza granicami Węgier znalazło się, według różnych szacunków, od 2 do 3,5 mln ludności narodowości węgierskiej. Data podpisania dokumentu, 4 czerwca 1920 roku, stała się dniem żałoby narodowej. Opuszczono flagi państwowe i pozostawiono je tak do 1938 roku. W szkołach odmawiano modlitwy o powrót do porządku sprzed Trianon.

Narodziny nowych tradycji

Trauma narodowa wokół wydarzeń po I wojnie światowej doprowadziła do ukształtowania się nowoczesnych węgierskich tradycji prawicowych. W ostatnich miesiącach 1919 roku rozpoczęły się przetasowania w polityce partyjnej. Istniejąca do tej pory linia podziału polityk publicznych wraz z upadkiem monarchii austro-węgierskiej straciła sens, jednocześnie przeważająca większość starych organizacji nie przeorganizowała się. Ich miejsce zaczęły przejmować partie masowe.

Charakteryzując rodzące się wówczas partie prawicowe, najczęściej przyjmuje się podział na dwa podstawowe „nurty”. Pierwszy nawiązuje do Istvána Bethlena, długoletniego premiera w okresie urzędowania regenta Miklósa Horthego. Tradycja skupiona wokół Bethlena była arystokratyczna, konserwatywna, z elementami państwa prawa i parlamentaryzmu, jednocześnie liberalna. Wokół niej zjednoczono różnorodne ugrupowania chrześcijańskie i konserwatywne, tworząc Partię Chrześcijańskiej Jedności Narodowej. Ugrupowanie wygrało wybory parlamentarne w 1920 roku, czyniąc Węgierską Partię Socjaldemokratyczną opozycją.

Najważniejszym postulatem programu Partii Chrześcijańskiej Jedności Narodowej był tzw. rewizjonizm integralny, czyli dążenie do restauracji Królestwa Węgier w granicach sprzed I wojny światowej – co ważne, na drodze pokojowej. Idea rewizjonistyczna była wszechobecna w przestrzeni publicznej oraz kulturze popularnej. Sprzeciwiano się działalności partii komunistycznej, ale dążąc do modernizacji gospodarki współpracowano z ludnością pochodzenia żydowskiego, która stanowiła znaczny procent ludności miejskiej – w samym Budapeszcie ok. 16%.

Drugim „nurtem” węgierskiej prawicy była tradycja wyłoniona jako reakcja na Węgierską Republikę Rad po 1919 roku, a potem coraz silniejsza od lat 30., skupiona wokół premiera Gyuli Gömbösa. Grupa także działała w ramach Partii Chrześcijańskiej Jedności Narodowej, ale były to głosy znacznie bardziej radykalne, antyliberalne, szukające wsparcia w społeczeństwie, a nie parlamencie. Zwolennicy Gömbösa postulowali dążenie do restauracji Królestwa Węgier na drodze wojennej, wycofanie Węgier z Ligi Narodów oraz całkowite zerwanie współpracy z ludnością pochodzenia żydowskiego. W wyniku tych postulatów węgierski rząd przyjął pierwsze w Europie ustawy antyżydowskie, zakazujące Żydom wykonywania niektórych zawodów. Gömbös dążył do wprowadzenia Węgier do Osi z Włochami i Austrią. Zapowiadał też wiele innych reform wewnętrznych w duchu faszystowskim, które jednak pozostały niezrealizowane z powodu przedwczesnej śmierci premiera w 1936 roku.

Śmierć Gömbösa nie zatrzymała jednak radykalnych ruchów prawicowych nad Dunajem. Część chrześcijańskiej węgierskiej klasy średniej – nowej burżuazji, urzędników, spauperyzowanych ziemian czy oficerów – coraz mocniej fascynowała się osiągnięciami ekonomicznymi i politycznymi III Rzeszy, szczególnie konsekwencją, z jaką jej przywódca dążył do rewizji traktatu wersalskiego i marginalizacji Żydów.

W ówczesnej Europie Węgrzy postrzegali zbliżenie ku III Rzeszy jako niezbędne ustępstwo, umożliwiające choć częściowe zachowanie suwerenności ich państwa. W konsekwencji na drugi plan schodziły sposoby realizacji tego politycznego projektu.

„Rzeźnik Żydów”, „niemiecka marionetka” a może „lider narodu”?

Na lidera radykalnych ruchów prawicowych wysunął się Ferenc Szálasi. Horthy mawiał o nim „co najwyżej ćwierć-Węgier”, bo w jego żyłach płynęła krew ormiańska, słowacka i niemiecka. Szálasi szybko utworzył Partię Woli Narodowej. Gdy ta po roku została zdelegalizowana jako zbyt radykalna, założył następną, Węgierską Partię Narodowo-Socjalistyczną. Ugrupowanie dążyło do przywrócenia Węgrom „dawnej wielkości” poprzez rewizję traktatu z Tiranon, uwolnienia mas z „uścisku żydowskich kapitalistów i arystokratycznych wielkich właścicieli ziemskich”, przeprowadzenia reformy rolnej, zaangażowania robotników w budowę nowych związków narodowo-syndykalistycznych. Członkowie podkreślali, że bolszewizm należy bezwzględnie zwalczać. Deklarowano również wyeliminowanie Żydów najpierw z życia gospodarczego, a potem w ogóle z Węgier.

Wszystkie postulaty miały swoje podstawy w ideologii hungaryzmu, opartej na trzech filarach – nacjonalizmie, socjalizmie i chrześcijaństwie, która stała się inspiracją dla wielu ruchów narodowych w całej Europie. Warto podkreślić, że chrześcijaństwo (katolicyzm, luteranizm, ewanglikanizm, anabaptyzm, prawosławie i husytyzm, wszystko w duchu ekumenicznym) miało pełnić wiodącą rolę w funkcjonowaniu państwa.

Ruch szybko zyskiwał nowych członków. Ich elementem charakterystycznym były zielone koszule i biało-czerwone opaski na ramionach, z widniejącym tam strzałokrzyżem – symbolem wojsk króla Władysława I Świętego, starożytnym symbolem Madziarów, którzy zasiedli tereny Węgier. Pozdrowieniem strzałokrzyżowców było słowo „wytrwać!” (węg. „kitartás”), którym wyrażali wolę zmian ówczesnego stanu rzeczy na Węgrzech.

Zbrojne akcje formacji strzałokrzyżowców, skierowane głównie przeciwko Żydom i radykalne postulaty sprawiały, że formacja była prześladowana przez rząd na wielu polach. Po pertraktacjach z reżimem Horthy’ego, zezwolono im na powołanie nowej politycznej inkarnacji ruchu. W 1939 roku rozpoczęła działalność Partia Strzałokrzyżowców-Ruch Hungarystyczny. Szacuje się, że jej szeregi zasilało wówczas od 250 do 300 tysięcy osób (populacja Węgier liczyła ok. 9 milionów).

W czasie inwazji Niemiec na Polskę strzałokrzyżowcy krytykowali Horthy’ego za zachowanie neutralności. Wbrew wielu obiegowym opiniom, byli również przeciwni okupacji Węgier przez III Rzeszę, a jednocześnie Hitler nie chciał Szalasi’ego w roli przywódcy państwa. Niemniej jednak z czasem siły strzałokrzyżowców słabły, głównie dlatego, że Horthy zaspokoił większość podstawowych dążeń społecznej bazy ruchu. Przede wszystkim, został sojusznikiem Hitlera, dzięki czemu odzyskał część ziem utraconych w wyniku Trianon.

Kiedy jednak w 1944 roku Horthy próbował paktować z wkraczającymi na Węgry Sowietami, został odsunięty przez Niemców od władzy, a Szálasi stanął na czele rządu. W toku 163 dni jego rządów tylko w Budapeszcie zamordowano około 50 tysięcy Żydów. Zaraz po zakończeniu wojny wobec strzałokrzyżowców postawiono 6 200 aktów oskarżenia za zbrodnie wojenne. Szalasi i część innych członków partii została stracona.

Cena za zmagania z przeszłością

Po 1920 roku interes narodowy Węgier koncentrował się wokół poszukiwania wsparcia dla rewizji traktatu z Trianon wśród mocarstw rewizjonistycznych – początkowo Włoch Mussoliniego, następnie Niemiec Hitlera. Dzięki wsparciu tych ostatnich Węgry w latach 1938-1941 odzyskały około połowy ziem utraconych po I wojnie światowej. Ceną było jednak rosnące podporządkowanie kraju III Rzeszy, a następnie klęska wojenna i ponowna utrata tych terenów.

Po przejęciu pełni władzy przez komunistów w 1949 roku, epoka Horthy’ego została jednoznacznie potępiona, postulaty rewizjonistyczne zakazane, a kwestia traktatu z Trianon poddana cenzurze. Dopiero podczas rozluźnienia dyktatury w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych możliwe było podjęcie tego tematu.

Rozpad wielonarodowego Królestwa Węgier, który spowodował że liczne skupiska ludności węgierskojęzycznej znalazły się w państwach sąsiednich, stanowił jedno z kluczowych wydarzeń kształtujących tożsamość węgierską, a także politykę wewnętrzną i zagraniczną kraju. Kwestia mniejszości węgierskich w państwach ościennych na długo pozostała dla władz komunistycznych tematem tabu, więc był to jeden z głównych postulatów, wokół których zaczęła organizować się opozycja demokratyczna w okresie schyłkowego socjalizmu.

Upragniona wolność, nowe podziały

Wreszcie nadeszła Jesień Ludów i transformacja. Wszystkie partie polityczne głównego nurtu odrzuciły rewizjonizm, państwo podpisało traktaty o dobrym sąsiedztwie, w których zrzekało się wszelkich roszczeń terytorialnych, a kraje ościenne zobowiązały się do respektowania praw mniejszości węgierskich.

Węgry w tamtym okresie pretendowały do miana lidera przemian w regionie. Nie było to jednak łatwe, bowiem kraj wyniszczony był na wielu polach, również w obszarze wartości. Istniała potrzeba akcentowania własnej tożsamości, będącej nierzadko w konflikcie z tożsamościami sąsiadów. Jednocześnie brakowało przywódców.

Nowa konstytucja wprowadziła mieszany, większościowo-proporcjonalny system wyborczy w myśl zasad: 106 posłów do jednoizbowego parlamentu wybieranych jest w okręgach jednomandatowych, a 93 z krajowych list partyjnych wśród partii, które uzyskają ponad 5% głosów, zgodnie z systemem d’Hondta. Obserwujemy więc bipolarny układ systemu politycznego, w którym zdecydowaną przewagę zdobywają albo socjaliści, albo partie prawicowe. Po dzień dzisiejszy, w ślad za poprzednią zimną wojną domową, pomiędzy dwoma politycznymi obozami nadal istnieje polaryzacja na „my” i „oni”. Podziały rodzą kolejne podziały. Od 1990 roku dostrzec można sinusoidę akcentowania węgierskiej tożsamości, uwypuklanej przy okazji rządów prawicy, pomijanej w czasie rządów socjalistów i liberałów.

Transformacja i co dalej? Współczesne partie prawicowe

Mimo wielu wyzwań w czasie transformacji, na węgierskiej prawicy powstało kilka ugrupowań, które są ważną częścią systemu politycznego także dziś. Warto wspomnieć, że po upadku komunizmu na Węgrzech rozpoczęły działalność organizacje odwołujące się do dziedzictwa strzałokrzyżowców, a więc do tradycji hungaryzmu. Pierwszą z nich był Węgierski Front Narodowy (węg. Magyar Nemzeti Arcvonal, MNA). W 2008 roku założono ruch Pax Hungarica (PHM) z zamiarem przekształcenia go w partię polityczną, jednak działalność zakończono po 9 latach.

Będąc już przy prawicowych partiach o najbardziej radykalnych poglądach, należy wymienić Ruch na Rzecz Lepszych Węgier (Jobbik) i Ruch Naszej Ojczyzny (węg. Mi Hazánk Mozgalom, MHM), które nie stanowią silnych ugrupowań w parlamencie, ale pełnią ważną rolę w kształtowaniu klimatu politycznego. Ich obecność i sukces są częścią prawicowego ekosystemu i warunków, które podtrzymują główny nurt węgierskiej prawicy.

Wspomniany Ruch na Rzecz Lepszych Węgier, znany lepiej jako Jobbik, w początkowych latach funkcjonowania uchodził za jedno z najbardziej radykalnych ugrupowań w europejskiej polityce. Dziś partia ta zawiera sojusze z ugrupowaniami liberalnymi przeciwko Fideszowi.

Jobbik wyłonił się z transformacji grupy zwanej Wspólnotą Młodzieży Prawicowej, która powstała w 1999 roku. Ugrupowanie miało stać się platformą wymiany myśli i pracy na rzecz konsolidacji grup o podobnych poglądach prawicowych i nacjonalistycznych. Partię założyło około 50 osób, w tym Dávid Kovács i Gábor Vona. Celem było przejęcie nacjonalistycznej niszy, do tamtej pory zajmowanej przez inną nacjonalistyczną i tracącą poparcie partię MIÉP (Węgierska Partia Sprawiedliwości i Życia).

Po raczej skromnych początkach, partii Jobbik udało się wykorzystać dramatyczne wydarzenia, które miały miejsce jesienią 2006 roku, kiedy to do prasy przeciekła wypowiedź socjalistycznego premiera Ferenca Gyurcsányego, w której mówił on o kłamstwach, jakie wypowiedział podczas kampanii wyborczej, aby zagwarantować sobie reelekcję w wyborach. Radykalny nacjonalizm zyskiwał ogromną popularność także wśród tych, którym zależało na jak najszybszym usunięciu Gyurcsányego z urzędu.

Atmosfera zimnej wojny domowej bardzo sprzyjała rozwojowi młodej partii Jobbik, której ostatecznie udało się osiągnąć zwycięstwo polityczne, jakim było utworzenie w 2007 roku (nieuzbrojonej) cywilnej organizacji paramilitarnej – Gwardii Węgierskiej.

Pod koniec 2013 roku Gábor Vona wyjaśnił, że Jobbik zawsze miał dwie twarze: radykalną i mainstreamową, gdzie tę drugą reprezentowały osoby o bardziej konwencjonalnych poglądach. Powiedział także, że prawdopodobnie błędem było pokazywanie dotychczas tylko twarzy radykalnej. Obecnie Jobbik zawarł sojusz z liberalną lewicą, aby utworzyć wspólny front przeciwko Orbánowi.

***

O partii Ruch Nasza Ojczyzna zrobiło się głośno po 3 kwietnia, czyli po ostatnich wyborach parlamentarnych. „Do parlamentu weszła skrajnie prawicowa partia Ruch Naszej Ojczyzny – Orbán będzie miał konkurencję z prawej strony” – głosiły nagłówki gazet. To pierwszy sukces wyborczy MHM po 2018 roku, kiedy to wyłoniła się z Jobbiku jako jej radykalne skrzydło.

Fundamenty formacji ideowej MHM, nazywane narodowym radykalizmem, opierają się na chrześcijaństwie i nacjonalizmie, dążąc do ochrony normalności i tradycji. Członkowie na pierwszym miejscu stawiają naród, jednocześnie formułując wobec innych partii prawicowych w kraju zarzuty o brak solidnych podstaw ideowych. Wobec Jobbiku często piętnują współprace formułowane w czysto oportunistyczny sposób, Fidesz krytykują za nadużycia władzy, chociażby nepotyzm.

Partia, mimo krótkiego okresu działalności, w 2019 roku utworzyła formację paramilitarną – Legion Narodowy, która przypomina dawną Gwardię Węgierską.

***

Węgierską prawicę tworzą także chadecy, zgrupowani wokół Chrześcijańsko-Demokratycznej Partii Ludowej (KDNP). Partia utworzona została w okresie przemian politycznych Jesieni Ludów. Nawiązywała do działającej w latach 1943–1949 formacji, tworzonej przez różne środowiska katolickie, rozwiązanej po represjach komunistycznych. Między 1990 a 1998 rokiem KDNP uzyskała w wyborach poparcie na poziomie 6,5–7,0%. W latach 1990–1994 partia wchodziła w skład koalicji rządzącej, cztery następne lata pozostawała w opozycji. W dwóch kolejnych chadecy nie przekraczali progu wyborczego, pozostając poza parlamentem.

Nowym etapem był rok 2006, kiedy KDNP podpisała porozumienie wyborcze z Fideszem. Centroprawicowa koalicja przegrała wówczas wybory parlamentarne, uzyskując 42,49% głosów. Wybory te pozwoliły jednak powrócić chadekom do parlamentu. Od 2010 roku  KDNP wchodzi w skład koalicji rządzącej.

Fenomen jednej partii

Od 2010 roku bezkonkurencyjnie wygrywają wybory, w kilku miejscach w kraju odnotowując poparcie na poziomie 100%. W tym czasie nie zmienili programu. Legitymacja społeczna dla ich polityki wewnętrznej jest silna jak nigdy w historii. Tak pokrótce można scharakteryzować Węgierską Partię Młodych Demokratów (Fidesz) o profilu prawicowo-konserwatywnym. Bardzo silna pozycja ugrupowania na scenie politycznej wpływa na socjalistów, którzy pogrążeni są w wewnętrznym rozbiciu już od co najmniej dziesięciu lat.

Fidesz został założony w okresie Wiosny Ludów przez grupę studentów i intelektualistów jako niezależna organizacja młodzieżowa. Pierwsze zwycięstwo odnotowano w wyborach w 1998 roku, by potem utracić je 4 lata później, a następnie znowu zdobyć w 2010 roku. Było to wynikiem kilku czynników. Od 2006 roku na Węgrzech pod rządami socjalistów pogłębiał się kryzys polityczno-gospodarczy. Do głosu zaczął dochodzić ruch antysystemowy. Powracano do symboliki rewizjonizmu międzywojennego, czyli koncepcji odzyskania utraconych ziem i poczucia krzywdy historycznej. Początkowo polityczną emanacją tych haseł był Jobbik, ale można przypisać je całej ówczesnej prawicy.

Kilka lat później Jobbik zyskiwał rozgłos skandalicznymi wypowiedziami, a rządowi Victora Orbána udało się zmniejszyć deficyt budżetowy, przedterminowo spłacić pożyczkę zaciągniętą od Międzynarodowego Funduszu Walutowego przez poprzedni rząd, uchwalić nową konstytucję Węgier i… wejść w stały konflikt z Unią Europejską.

Szybko po zdobyciu władzy panujący porządek w partii można było określić jako „Fidesz to Orbán”, jako że lider partii był głównym autorem wizji Węgier pod jej rządami. Na czym polega „system Orbána”, wyjątkowy pod wieloma względami na tle państw Europy, i jego sukces wyborczy? Silnym czynnikiem przewagi jest to odwoływanie się do emocji i wartości, jakie traktat z Trianon wciąż budzi w części społeczeństwa. Nie biorą się one jednak znikąd, ale wynikają z czynników kulturowych i historycznych. Na podstawie tych dążeń i współczesnej sytuacji politycznej w regionie, premier Węgier szuka nowych rozwiązań dla realizacji interesu narodowego, przyjmując, że sojusz z Unią Europejską nie musi być naturalną i najlepszą drogą dla kraju.

„System Orbána” opiera się na trzech filarach: ideologii nacjonalistyczno-tradycjonalistycznej, konserwatyzmie odwołującym się często do religii – a w obu tych przypadkach dochodzi też do odwoływania się do losów węgierskiej mniejszości, szczególnie w Rumunii i Słowacji – oraz podważeniu klasycznego trójpodziału władzy.

Upamiętnianiu Trianon nadano zatem formę państwową. 4 czerwca – w 90. rocznicę podpisania dokumentu – rząd Viktora Orbána ustanowił ten dzień świętem państwowym. W oficjalnych dokumentach podkreślono jedność narodu węgierskiego ponad granicami państwowymi. Ułatwiono także rodakom mieszkającym w państwach ościennych uzyskanie obywatelstwa węgierskiego (skorzystało z tego około miliona osób) oraz przyznano im częściowe prawo wyborcze. Traktat z 1920 roku nie stał się jednak centralnym tematem polityki historycznej rządu Orbána, która w większym stopniu odwołuje się do tradycji powstań węgierskich czy antykomunizmu.

Religia to kolejny ważny element systemu. Chrześcijaństwo upatruje się jednak jako łącznik współczesnych Węgier z tymi dawnymi sprzed 1920 roku. Religia ma więc różne cechy, niekoniecznie związane z wiarą – w tym przypadku legitymizuje władzę. Orbán w 2019 roku sformułował ustrój państwa jako demokracja chrześcijańska. Podczas spotkania z węgierską diasporą w Rumunii mówił: „polityka chrześcijańsko-demokratyczna oznacza ochronę form życia, które wyrastają z kultury chrześcijańskiej”. Wśród nich wymienił rodzinę i naród, z którymi – jak wskazał – nieodłącznie związana jest godność człowieka. Wiara w jego oczach jest czynnikiem w kreowaniu polityki, wizji antagonizmu świata zachodniego ze światem wschodnim.

Antagonizm świata zachodniego to składowa dwóch pierwszych filarów. Orbán podkreśla, że system zachodni się załamał, szuka dla niego alternatywnych rozwiązań. Za premierem podąża słynne zdanie, wypowiedziane jeszcze za czasów swoich pierwszych rządów, że istnieje życie poza Unią Europejską, i nic się nie stanie, gdy się do tej Wspólnoty nie przystąpi. W całej kompleksowej wizji, jaką realizuje Fidesz, szczególnie w odwołaniu do tych dwóch filarów, często powiązuje się działania partii rządzącej z tradycją skupioną niegdyś wokół premiera Gyuli Gömbösa, czyli radykalnych głosów w ramach Partii Chrześcijańskiej Jedności Narodowej.

Trzecim filarem systemu jest podważenie klasycznego trójpodziału władzy. Orbán zabezpieczył się przed głosami sprzeciwu wobec swojej polityki, zarówno od strony rywali politycznych, jak i wyborców. W 2011 roku na Węgrzech uchwalono nową konstytucję, która nadaje szereg praw, jednak przede wszystkim partii rządzącej. Przyznaje ona np. czynne prawa wyborcze Węgrom zamieszkałym w diasporze, a więc tym samym rozszerza elektorat Fideszu. Ponadto, według opinii węgierskich konstytucjonalistów, poza wyjątkowym systemem Orbána, konstytucja nie będzie funkcjonowała. Innymi słowy, ustąpienie obecnego premiera może wiązać się z koniecznością uchwalania kolejnej konstytucji.

System monowładzy partyjnej

Wracając do stwierdzenia, że działania Orbána i jego partii posiadają niespotykaną w historii kraju legitymizację społeczną. Jakie są wymierne skutki tejże polityki i czy da się ją oddzielić od aspektu ideologicznego? Na uwagę zasługuje m.in. polityka prorodzinna. Na ten cel przeznaczane jest ponad 6% PKB, co umożliwia m.in. udzielanie małżeństwom kredytów na bardzo korzystnych warunkach. Co prawda duże wsparcie dla rodzin było sztandarowym projektem już socjalistów rządzących przed Fideszem, ale to za rządów obecnej partii odnotowano szczególny wzrost liczby małżeństw i wskaźnika dzietności. Równolegle spadła liczba wykonywanych aborcji i rozwodów.

Można przyjąć, że działania Fideszu w ostatnich latach ogniskowały się wokół udzielanych transferów socjalnych, szczególnie dla najuboższych, a także sprzeciwu wobec ideologii LGBT. Zainicjowano nawet referendum wokół tematu LGBT, jednak była to pewnego rodzaju kreacja, nowy wróg publiczny, po tym, jak w 2015 roku imigranci stracili tą ,,rolę’’. W ten sposób Fidesz utrzymywał przewagę nad rywalami politycznymi, mimo pogarszającej się koniunktury ekonomicznej w kraju i ujawnianych przez media skandali.

W sytuacji narastającej inflacji i ponownego nasilenia się pandemii w 2022 roku, odpowiedzią władz był szereg inicjatyw skierowanych do ogółu obywateli i działania socjalne na rzecz określonych grup społecznych. Zamrożono ceny paliw (benzyny i oleju napędowego) na poziomie 480 forintów (ok. 6 złotych) oraz ceny sześciu podstawowych produktów spożywczych. Ponadto od 1 stycznia podniesiono o 16,5% płacę minimalną oraz zniesiono obowiązek płacenia podatku dochodowego dla osób poniżej 25. roku życia. Podwyżki otrzymało szereg grup zawodowych, m.in. pielęgniarki, pracownicy sektora kultury, żołnierze. Przywrócono trzynastą emeryturę, a dodatkowo emeryci otrzymali w listopadzie jednorazowe świadczenie w wysokości ok. 200 euro. Oprocentowanie kredytów hipotecznych zamrożono z początkiem stycznia na sześć miesięcy.

Nie ma jednak wątpliwości, że na Węgrzech mamy do czynienia z systemem monowładzy partyjnej. Wyróżniającą cechą rządów Orbána jest autokratyzm, który – jak wskazuje wielu analityków – bierze się stąd, że przetrwał on trudne czasy, „przeprowadził Fidesz przez Morze Czerwone’’ a to dzięki temu, że zarządzał partią „twardą ręką”.

Sport jest doskonałą odpowiedzią na zagrożenia współczesnego społeczeństwa

Przeciwny Orbána wysuwają jednak wobec niego argumenty o korupcji, nepotyzmie i megalomanii, co ma symbolizować stadion-katedra Pancho Arena w rodzinnej wsi premiera Węgier, wybudowany 55 kroków od jego domu.

W sektorze VIP Pancho Areny miejsca mają węgierscy oligarchowie – z bankierem Sandorem Csanyim na czele, najbogatszym Węgrem, który rządzi Węgierskim Związkiem Piłki Nożnej, jest również wiceprezesem UEFA. Poza nim są też prezesi wielkich firm, instytucji i znani politycy. Niewątpliwie bycie blisko Orbána się opłaca: siedem osób z listy trzydziestu trzech najbogatszych Węgrów według magazynu Forbes, miało bliskie powiązania z rządem. Na ósme miejsce błyskawicznie awansował Lorinc Meszaros, burmistrz Felcsut, rodzinnej wsi Orbana i prezes Akademii Puskasa, który w ciągu roku potroił swój majątek. Z dnia na dzień został właścicielem 192 regionalnych gazet, przejętych przez rządzących.

Jednocześnie na zamiłowanie Orbána do sportu należy spojrzeć z innej strony. W 2004 roku polityk założył fundację, która zbiera pieniądze na zwiększenie potencjału Akademii Puskasa. ,,Nigdy nie chcieliśmy być zwyczajną akademią. Najważniejsza jest edukacja’’ – mówi Orbán. Dla jego zwolenników to symbole rewitalizacji sportu, rozwoju węgierskiej piłki nożnej, wielkich inwestycji, dbania o rozwój i edukację młodzieży.

Węgry koniem trojańskim Rosji i Chin w UE i NATO?

„System Orbána”, biorąc pod uwagę wewnętrzne uwarunkowania, ale także sytuację geopolityczną w regionie, jest wyjątkowy na tle Europy. Można określić go próbą balansu politycznego pomiędzy UE, NATO, Rosją i Chinami. Premier i główni politycy partii rządzącej stawiają na inny model współpracy międzynarodowej niż większość państw Starego Kontynentu. Nacisk położony jest na silne państwa narodowe, konserwatywne wartości, które mają przeżyć swój renesans, kooperacje w ramach organizacji, ale ze stanowczym podkreśleniem różnorodności i akcentowaniem swojego „ja”. Interes ten, według Orbana, ale biorąc pod uwagę poparcie społeczne, również dużej grupy społeczeństwa, często rozbieżny jest w stosunku do innych państw Europy, w tym państw nieformalnej Grupy Wyszechradzkiej.

Stąd na Węgrzech nie ma miejsca na wypracowywanie wspólnej tożsamości środkowoeuropejskiej – jednolitej, wymuszającej stworzenie pewnego kanonu wspólnych i akcentowanych cech oraz wyrzeczenie się cech najsilniej różnicujących. Podobieństwa dziejów narodów Europy Środkowej wynikają z podobnego kodu kulturowego, kształtowanego na podstawie doświadczeń historycznych, szczególnie w okresie komunizmu i transformacji ustrojowej, ale nie przystają do obecnych realiów politycznych.

„Model węgierski” zakłada również, że państwo może być członkiem UE i NATO, a zarazem rozwijać stosunki z Rosją, Chinami i każdym innym państwem będącym silnym graczem na arenie międzynarodowej, jeżeli ich współpraca ma przynieść korzyści dla interesu narodowego.

W dobie agresji Rosji na Ukrainę bardzo trudno jest oceniać słuszność powiązań na linii Budapeszt-Moskwa-Pekin. Niemniej jednak istotnym czynnikiem w ich kształtowaniu jest obawa obywateli, a co za tym idzie Orbána, o koszty konfliktu gospodarczego z Rosją i Chinami. Węgry są energetycznie uzależnione od Rosji, zarówno pod względem dostaw gazu, jak i technologii atomowej. Bez rosyjskiego surowca nie da się utrzymać niskich cen energii w kraju. Według danych Eurostatu, za pierwszą połowę 2021 roku węgierskie gospodarstwa domowe notowały najniższe ceny energii spośród wszystkich państw UE. Rząd narzucił obniżki, których koszty ponoszą dostawcy, m.in. państwowe przedsiębiorstwo MVM, przy czym jego roczne straty w wysokości 400–450 mld forintów pokrywa skarb państwa.

Układ polityczny, w jakim znajdują się Węgry, dyktuje również warunki polityki względem Ukrainy podczas trwającej wojny, chociażby względem sankcji na rosyjskie surowce. Warto jednak dodać, że Węgry nie są jedynym krajem Europy, który uzależnił się od rosyjskich dostaw w ciągu ostatnich lat. Linię polityki względem Ukrainy wyznacza również kwestia mniejszości węgierskiej na Zakarpaciu.

Odrzucenie starego i wprowadzenie nowego, lepszego porządku narodowego?

To, jak wygląda dziś sytuacja nad Dunajem, ze wszystkimi silnymi i słabymi stronami, zdeterminowane jest przez wizję Orbána. Opozycja zarzuca premierowi, że stał się „marionetką Putina”, jednak trudno odmówić mu charyzmy i skuteczności w realizacji politycznych celów. W czasie transformacji ustrojowej na Węgrzech istniało zapotrzebowanie na silnego przywódcę, który uzdrowiłby państwo. Organizm węgierski na pewno trawi dziś wiele chorób, ale nie ulega wątpliwości, że wielokrotnie wygrywając w wyborach, Orbán dostał mandat do przeprowadzenia daleko idących, wyczekanych zmian w państwie, do „odrzucenia starego i wprowadzenia nowego porządku narodowego”. Uchwalono wiele ustaw, nową konstytucję, pakiet reform – wiele z nich w ramach realizacji haseł wyborczych, na które przecież głosowali wyborcy.

Sytuacja na Węgrzech znacząco pogorszyła się jednak w ciągu kilku ostatnich lat. Kraj znajduje się w głębokim kryzysie gospodarczym i finansowym, postępująca pauperyzacja powoduje problemy socjalne dla coraz większych grup społecznych. Węgry są też wewnętrznie spolaryzowane. Jak zauważa pisarz, Dalos György: „Były nieprawdopodobne debaty w parlamencie cesarsko-królewskim przed I wojną światową, podczas których padały wszelkiego rodzaju pomówienia i klątwy. Ale wieczorem ci sami politycy wracali do wspólnej gry w karty w kasynie. Tego dzisiaj nie ma. Politycy nie mają nawet wspólnego kasyna. Nienawiść między nimi (między politykami opozycji a Fidesu) jest obrzydliwa i może prowadzić do zniszczenia całego kraju”.

Na scenie międzynarodowej Węgry są izolowane bardziej niż jakikolwiek i kiedykolwiek inny kraj UE. Jasne jest, że w dzisiejszym zglobalizowanym świecie postawy izolacjonistyczne i powrót do ideologii nacjonalistycznej w dłuższej perspektywie osłabia pozycje kraju, nie tylko w aspekcie politycznym, ale i gospodarczym. Małemu, pogrążonemu w kryzysie państwu trudno jest przeciwstawić się głównym nurtom procesów, nazywanych „jedynymi w pełnymi demokratycznymi” w Europie. Viktor Orbán i politycy Fidesu są tego świadomi, więc starają się balansować między utrzymaniem dobrych stosunków z Brukselą, szukaniem sojuszników poza Starym Kontynentem a obietnicami składanymi wyborcom.

Pytanie, na ile narodowa tożsamość, którą Orbán od lat próbuje u swoich rodaków zaprogramować, naprawdę odpowiada chęci służenia ich interesowi. Niewątpliwie jednak za samo stawianie ideałów, które wchodzą w poczet tejże tożsamości w głównym nurcie polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa, dodatkowo w opozycji do antywartości zachodnich, nie powinno czynić Węgier europejskim wyrzutkiem.

The post Węgry. Zaprogramowana narodowa tożsamość. Jaka prawicowa Europa? first appeared on Nowe Kształty.

Tym ciekawsza jest belgijska gra polityczna, od początku istnienia państwa budowana na kontrastach i ciągłych kompromisach. Gra, którą w dużej mierze wygrywa prawica, jeżeli tylko… dopuści się ją do głosu – w kraju, który chce uchodzić za „mikrokosmos wielokulturowej i wielonarodowej współpracy’’, czyli tolerancji i swobody wyrażania opinii.

Jaka prawicowa Europa?

W styczniu w Madrycie pod hasłem „Obronić Europę” odbył się kongres europejskich partii prawicowych, będący kontynuacją prac rozpoczętych podczas szczytu w Warszawie miesiąc wcześniej. W spotkaniu wzięli udział przedstawiciele 12 partii z 12 krajów, a jego głównym celem było zbudowanie bloku opartego na wspólnych wartościach, a następnie przekucie go w silną frakcję w Parlamencie Europejskim.

To oczywiście nie jedyny zawarty w ostatnich latach prawicowy sojusz „ponad granicami’’, ale jego sformułowanie w takim, a nie innym kształcie prowokuje do zadania pytania: jak oficjalne spotkania tego typu korespondują z realiami politycznymi na Starym Kontynencie? Zazwyczaj biorą w nich udział największe ugrupowania na prawym skrzydle w danym państwie, a to, subtelnie mówiąc, niekompletny obraz prawicowej Europy. Jaki jest więc prawdziwy obraz? Jak silna jest dziś europejska prawica, jak duże ma pole oddziaływania? Czy powracające co jakiś czas głosy o wzroście ekstremizmów są przesadne a może wręcz przeciwnie, niedoszacowane?

Żeby odpowiedzieć na powyższe pytania, trzeba zadać kolejne. Spojrzeć na każde państwo lub region indywidualnie z uwzględnieniem narodowych interesów i specyfiki sceny politycznej. Jednocześnie przeanalizować, jakie są powiązania między prawicowymi partiami na poziomie europejskimi i zastanowić się, czy realizacja wspólnych celów poza wolą współpracy może być realna i stabilna, gdy ich członkowie na pierwszym miejscu stawiają partykularne interesy i „narodową suwerenność”, a silne osobowości liderów nie ułatwiają budowania porozumień. To właśnie spróbuję przedstawić w cyklu „Jaka prawicowa Europa?”, z uwzględnieniem najnowszych wydarzeń politycznych i społecznych z życia europejskiej prawicy.

Czy ten kraj jeszcze istnieje?

Królestwo Belgii to kraj specyficzny i przyciągający uwagę badaczy i opinii publicznej, bowiem funkcjonuje w układzie dualizmu narodowego rozlokowanego w dwóch odrębnych regionach, co przekłada się na unikatowy system federalny z dwoma odrębnymi systemami partyjnymi i rozdrobnieniem sceny politycznej. To dom niegdyś najsilniejszych skrajnie prawicowych ruchów w Europie, przez długie lata po zaistnieniu na arenie historii istny bastion nacjonalizmów.

„W Belgii są Walonowie i Flamandowie. Nie ma Belgów” – mawiał polityk socjalistyczny Jules Destrée, odnosząc się do unikalnego podziału kraju, określanego przez niektórych w kategoriach sztucznego geopolitycznego tworu, który na bazie wewnętrznych napięć rozpadnie się prędzej czy później. Współcześnie często używa się neologizmu Belgitude, wyrażającego typową belgijską tożsamość, która pozbawiona jest poczucia wspólnoty między różnymi społecznościami, regionami i obszarami językowymi funkcjonującymi w Belgii. Mimo działań na rzecz zjednoczenia kraju i wyciszenia wewnętrznych konfliktów, nadal istnieje wiele problemów na tym tle. Linie podziałów się nie zacierają a regionalne nacjonalizmy często dają o sobie znać.

Trudno jednak odmówić Belgii miana serca Europy i często prowodyra zmian na kontynencie. To stąd wywodzi się wielu polityków, którzy odcisnęli ogromne piętno na kształcie całej Europy, w tym najważniejszych postaci Unii Europejskiej. Jednocześnie to kolebka europejskiego kapitalizmu i jeden z najbardziej zlaicyzowanych krajów kontynentu, w którym przez wiele lat prym wiedli chadecy, liberałowie i socjaliści. Zatem Belgia zjednoczona czy podzielona? Nic tutaj nie jest oczywiste, tym bardziej jednak ciekawe w procesie analizy.

Od jednych linii podziału…

Po 1830 roku, który uznawany jest za początek państwa belgijskiego, linie podziałów politycznych przebiegały wzdłuż stosunku do Kościoła. Pierwsze rządy w Brukseli były gabinetami zgody narodowej, zawartej podczas walki o niepodległość od Zjednoczonego Królestwa Niderlandów. Tworzyły je dwa główne stronnictwa polityczne, katolicy (najliczniejsi, chętnie posługujący się hasłami nacjonalistycznymi celem wyrażania niechęci do kalwińskich rządów holenderskich) i liberałowie. Ministrowie rekrutowali się w tym okresie z obydwu grup, czemu przyklaskiwał król Leopold I, który maksymalnie ograniczał wpływ parlamentu na władzę wykonawczą.

Z biegiem lat sojusz między partiami był coraz trudniejszy do utrzymania. Silna pozycja ugrupowań katolickich, a co za tym idzie także i narodowych, słabła. Kościół zyskiwał coraz większe wpływy w oświacie, ale narzucenie charakteru wyznaniowego szkolnictwu spotkało się z dużym oporem społeczeństwa. Partii katolickiej nie sprzyjało również duże rozdrobnienie, które trwało jeszcze przez kilka następnych dekad.

Układ dwóch stronnictw utrzymał się więc do 1847 roku, gdy liberałowie wygrali wybory. Stracili poparcie dopiero w roku 1884. Na przełomie XIX i XX wieku, wraz z rozpowszechnieniem praw wyborczych i rosnącą popularnością ruchu robotniczego, liberałowie stracili na znaczeniu. Polityczne karty znowu zaczęli rozdawać katolicy, a  także socjaliści.

Warto uszczegółowić, że kontrast między zamożnymi klasami wyższymi a klasą robotniczą zapoczątkował rozwój belgijskiego ruchu socjalistycznego. Ważnym wydarzeniem w tym procesie był bunt społeczny w 1886 roku, czyli fala strajków robotniczych wywołana rosnącymi  nierównościami społecznymi w kontekście kryzysu gospodarczego. Po tych wydarzeniach Partia Katolicka określała swój profil ideologiczny jako katolicyzm społeczny.

…do kolejnych

W uproszczeniu można powiedzieć, że kiedy „uspokoiła się” polaryzacja społeczeństwa na tle religii, do głosu doszła nowa jej odmiana – na tle językowym, co również przełożyło się na preferencje wyborcze. Pomimo dwujęzyczności belgijskiej ludności i dwóch odrębnych tradycji kulturowych,  językiem urzędowym stał się francuski. Więcej szans i możliwości kariery w strukturach państwowych (wojsku, policji, sądownictwie, szkolnictwie) przypadł francuskojęzycznym Walonom, którzy szybko zdominowali kraj, bo region południowy był znacznie lepiej rozwinięty ekonomicznie ze względu na obecność pożądanego w tamtym okresie przemysłu stalowego. Flamandzka, niderlandzkojęzyczna, rolnicza północ pogrążona była w ubóstwie. Ukształtował się kolejny podział społeczeństwa na linii bogate południe-biedna północ (dzisiaj jest odwrotnie), który utrzymał się aż do okresu powojennego i oczywiście również wyznaczył preferencje wyborcze Belgów.

Sprowadzenie do roli obywateli drugiej kategorii spowodowało jednak stopniowy wzrost poczucia narodowego wśród Flamandów. Mieszkańcy Flandrii budzili się z odrętwienia, bo stopniowo uświadamiali sobie, że ich ojczyzna znajduje się pod okupacją. Powstały pierwsze społeczne towarzystwa zajmujące się pielęgnacją ich kultury, walczące o zrównanie w prawach obydwu języków i stworzenie flamandzkiego szkolnictwa. Symbolem tych starań stał się katolicki ksiądz, ojciec Daens, który w 1890 roku jako pierwszy Flamand (w 60 lat od chwili proklamowania niepodległości) został  posłem do belgijskiego parlamentu.

Co ciekawe, dopiero 10 listopada 1973 roku Rada Niderlandzkiej Wspólnoty Kulturowej uznała dekretem język niderlandzki za język oficjalny na terenie tej Wspólnoty. Oficjalnie fakt ten kończył trwający od dziewięciu stuleci proces kształtowania się języka niderlandzkiego na terenie Niderlandów Południowych i 143 lata walki o jego uznanie za język oficjalny w Królestwie Belgii.

Narodziny prawicowych partii nowej generacji w Europie

W pierwszych po I wojnie światowej wyborach w 1919 roku udział wzięły: partia katolicka, liberalna, socjalistyczna, a także po raz pierwszy partia reprezentująca interesy większości flamandzkiej. Była to Frontpartij, która wzięła swą nazwę od linii frontu pod Ijzer, będącej symbolem bohaterstwa Flamandów. Grupa wywodziła się z niderlandzkojęzycznych żołnierzy armii belgijskiej w czasie I wojny światowej, którzy nie znosili faktu, że francuski był jedynym językiem dowodzenia. Podążając za hasłem „Wszystko dla Flandrii – Flandria dla Chrystusa”, usiłowano zorganizować się w armii na rzecz równych praw językowych. Jednym z najbardziej wyrazistych przywódców partii był Joris Van Severen.

W następnych latach Frontpartij, tłumiona przez wielu generałów zarzucających grupie orientację faszystowską, przekształciła się w VNV – Vlaamsch Nationaal Verbond (Flamandzki Związek Narodowy), którego liderem został Staf de Clerq.

Zainspirowany międzynarodowym faszyzmem, VNV chciał stworzyć niedemokratyczny system i doprowadzić do zniknięcia Belgii w celu doprowadzenia do Dietslandu – unii Flandrii z Holandią. W przededniu wojny partia liczyła 25 000 członków i około 185 000 wyborców (12,5% we Flandrii). De Clercq miał już przed okupacją kontakty z niemieckimi tajnymi służbami. Coraz częściej jawił się jako autorytarny przywódca, który podejmuje stanowcze decyzje, a cała Flandria coraz mocniej dążyła do oderwania się od południowej części kraju.

Kolaboracja z Niemcami  dla wspólnych celów

Belgia stała się w czasie okołowojennym domem dla jednej z najsilniejszych i najwcześniejszych manifestacji nowej generacji prawicowych partii w Europie. Wielu flamandzkich nacjonalistów było gotowych do współpracy z okupującymi Niemcami w obu wojnach światowych w dążeniu do wspólnych celów. Po II wojnie światowej represje wobec „kolaborantów” były silne, a w kraju po dzień dzisiejszy używa się sformułowania, że silna tradycja nacjonalizmu flamandzkiego, na której wzorowały się inne grupy na Starym Kontynencie, została zdyskredytowana i politycznie martwa „dzięki” współpracy z nazistowskimi okupantami, jednak jest to zbyt daleko idące uproszczenie.

Warto dodać, że I i II wojna światowa listę problemów powiększyły o obszary zamieszkałe przez ludność niemieckojęzyczną. Okupanci podsycali różnice pomiędzy trzema narodami przyczyniając się do wzrostu nacjonalizmów po wszystkich stronach.

Niemniej jednak okres okołowojenny przyniósł uformowanie się flamandzkich podstaw nacjonalistycznych, których wyrazem była m.in. partia Verdinaso Jorisa van Severena. Grupa głosiła hasło niepodległości etnicznie germańskiej Flandrii w unii z Holandią (idea tzw. Dietslandu), które łączy wspólny język i kultura. Verdinaso było niewielką organizacją kadrową, ale bardzo aktywną i popularną, a jej lider wyrósł na jedną z najważniejszych osobistości w historii flamandzkiego ruchu nacjonalistycznego.

W wyborach w maju 1936 roku Verdinaso i VNV wystawiły wspólną listę, zdobywając 13% głosów. Kilka miesięcy później zawarły umowę z antysystemowym ruchem walońskim Christus Rex, kierowanym przez Léona Degrelle’a, w której obie strony zobowiązały się dążyć w kierunku federalizacji Belgii pod władzą króla Leopolda III. Z kolei reksiści wysuwali skromny postulat przywrócenia granic z 1968 roku i restauracji Królestwa Burgundii.

Delegalizacja i co dalej? Zręby współczesnych prawicowych partii Belgii

Mimo doświadczeń wojennych, ruchy skupione wokół haseł niezależności Flandrii nie straciły na znaczeniu. Zaraz po II wojnie światowej utworzono Chrześcijański Flamandzki Związek Ludowy, który po 1954 roku przekształcił się w Unię Ludową o profilu umiarkowanie nacjonalistycznym, z której wywodzą się najsilniejsze współczesne belgijskie partie prawicowe.

W wyniku rozłamu w Unii Ludowej, w latach 80. wokół Karela Dillena uaktywniło się jej radykalne skrzydło, partia Blok Flamandzki (Vlaams Blok), która obok postulatów separatystycznych głosiła potrzebę przeciwstawienia się demoliberalizmowi i koncepcjom zjednoczenia Europy. W jej szeregach skupiła się większość flamandzkich nacjonalistów, organizacji młodzieżowych, studenckich, kulturalnych, oświatowych i kobiecych.

VB początkowo uzyskiwał wyniki wyborcze na poziomie poniżej 2%. Dopiero na początku lat 90. zaczął zyskiwać na popularności po tym, jak młodsze pokolenie w partii przeniosło punkt ciężkości programu politycznego z flamandzkiego separatyzmu na kwestię imigracji. Kiedy VB w 1989 roku w wyborach lokalnych w Antwerpii uzyskał poparcie na poziomie 17,7% i tym samym duży rozgłos, przewodniczący wszystkich głównych partii belgijskich zawiązali wobec niego kordon sanitarny. Zobowiązali się, aby nie zawierać żadnych porozumień politycznych z partią ani nie czynić imigracji kwestią polityczną. Porozumienie było przedłużane w kolejnych latach, aż po dzień dzisiejszy.

„W zasadzie byłem bardzo zadowolony z istnienia kordonu sanitarnego. Jeśli ludzie odnoszą wrażenie, że jest na nas polowanie, są bardziej skłoni do opowiedzenia się po stronie banitów” mówił Karel Dillen, wieloletni przywódca partii. Miał rację, ponieważ w tamtym czasie partię uznano za jedyną „prawdziwą opozycję”, która skutecznie artykuowała pogląd, że belgijski establishment polityczny starał się tłumić wezwania do większej autonomii flamandzkiej i odmawiał flamandzkim wyborcom głosu w sprawach narodowych.

Kordon sanitarny nie utrudnił VB uzyskania bardzo dobrego wyniku w wyborach federalnych w 1991 roku. Partia stała się największą w Antwerpii, w rządzie federalnym uzyskując 17 mandatów. Po tym wydarzeniu w społeczeństwie mówiono o „czarnej niedzieli” (od dnia wyborów). Szok był ogromny. Młodzi ludzie protestowali na ulicach przeciwko prawicy, której przypisywali rasistowskie hasła. Mimo to, VB aż do 2004 roku uzyskiwał znaczące poparcie wyborcze w skali kraju.

Choć w praktyce delegalizacja partii w Europie stanowi rzadkość, na podstawie zarzutów o rasistowskie i ksenofobiczne hasła miała miejsce w przypadku VB. Co ciekawe, decyzja z 2004 roku Sądu Najwyższego o delegalizacji partii stała się impulsem do zmian programowych, a także (paradoksalnie) do ugruntowania pozycji nowej-starej formacji na scenie politycznej. Sukcesorem partii stał się Interes Flamandzki (Vlaams Belang), który w ostatnich latach notuje coraz większe poparcie. Obecnie jest drugim ugrupowaniem we Flandrii.

***

Bezpośrednim kontynuatorem działań Unii Ludowej, rozwiązanej w 2001 roku po stopniowej utracie głosów na rzecz Bloku Flamandzkiego, jest największa partia na współczesnej scenie politycznej Belgii – i równocześnie na jej prawym skrzydle – Nowy Sojusz Flamandzki (N-VA). Ugrupowanie charakteryzuje się jako mniej radykalne niż Interes Flamandzki, opowiadając się za niezależnością Flandrii, ale w rozumieniu konfederacji.

N-VA szybko zdobywał poparcie społeczeństwa, by już w 2010 roku osiągnąć spektakularny sukces wyborczy. W wyborach federalnych partia uzyskała prawie 28% w Izbie Reprezentantów i 31% głosów w Senacie. Taki wynik uczynił ją dominującą grupą polityczną na krajowej i flamandzkiej scenie politycznej. Tym samym N-VA zajęła miejsce, które przez dziesięciolecia należało do chadeków. Od tamtego czasu partia jest jedną z dwóch najsilniejszych belgijskich partii, zaczynając od poziomu europejskiego, (w Parlamencie Europejskim), przez federalny (w organach krajowych), po regionalny (w Antwerpii, będącej stolicą Flandrii). Szczyt jej popularności przypadał na lata 2014-2015.

Co ciekawe, w partii od samego początku silne są głosy wypowiedziane ustami Bena Weytsa: „W żadnym wypadku nie będziemy współpracować z Vlams Belang. Ta partia trwa w całkowitym przekręcaniu prawd’’.

***

Do współczesnej belgijskiej prawicy należą również Chrześcijańscy Demokraci i Flamandowie (CD&V), z których wywodzi się wielu polityków znanych szerzej wyborcom w całej Europie, jak Leonard Tindemans czy Herman van Rompuy. Historia ugrupowania sięga czasów Partii Społeczno-Chrześcijańskiej, powstałej po II wojnie światowej jako sukcesora bloku katolickiego. Partia chadecka zwyciężała we wszystkich wyborach od 1946 do 1968 roku (choć dwukrotnie nie udało jej się sformować rządu), a jej pozycji zaszkodził dopiero podział ugrupowania ze względu na nasilające się napięcia między grupami językowymi. Nadal jednak CD&V uczestniczyła we wszystkich powojennych rządach aż do 1999 roku, kiedy chadeków odsunęli od władzy liberałowie pod wodzą Guya Verhofstadta.

Dominacja chadecji w Belgii wpisuje się w ogólnoeuropejski obraz powojennej Europy, gdzie pierwsze dwie dekady po zakończeniu II wojny światowej były okresem niemal całkowitej dominacji tego nurtu (z wyjątkiem Francji). Wiele partii nie przetrwało zawirowań lat 60., a te, którym się udało, musiały się pogodzić ze znacznymi przeobrażeniami. Również o belgijskim CD&V mówi się,  że ,,przegapiła zwrot ku przyszłości’’. Poparcie dla partii systematycznie spada, a ostatecznym rozbiciem ogromnej niegdyś siły politycznej było uzyskanie dużej przewagi głosów przez N-VA w wyborach federalnych w 2010 roku.

Współczesna układanka

Najnowszą układankę na belgijskiej scenie politycznej wyznaczyły wybory, które odbyły się w maju 2019 roku. Trzeba przyznać, że mozaika ta jest dość osobliwa. Kraj znany jest z wyjątkowo powolnego budowania nowych rządów i dzierży w tej dziedzinie niemal wszystkie niechlubne rekordy świata. 600, 541, 138… Te liczby odnoszą się do ilości dni, które były potrzebne do sformowania trzech ostatnich rządów. Oznacza to, że w praktyce wybory odbywają się w dwóch turach – najpierw wyborcy oddają głosy, a potem w długich negocjacjach budowana jest koalicja rządząca. W czasie formułowania rządu władza sprawowana jest przez tymczasowy gabinet.

Wszystko przez rozdrobnienie parlamentu, w którym zasiada ponad 10 ugrupowań. Tak duża reprezentacja bierze się z szerokiej oferty demokratycznej, ale przede wszystkim ze skomplikowanego systemu wyborczego, który musi uwzględnić interesy każdej z trzech grup językowych w kraju: niderlandzkiej, francuskiej i niemieckiej. Walonowie i Flamandowie głosują zazwyczaj na swoje partie. Sojusze regionalne są ważnym czynnikiem wpływającym na obsadzenie stanowisk ministerialnych. Niektóre partie znajdują się w opozycji na poziomie federalnym, pomimo iż w rządach regionalnych tworzą koalicję.

Ciekawym przykładem wpływu sojuszu regionalnego na najwyższe stanowiska w państwie była nominacja na sekretarza stanu do spraw migracyjnych i azylowych Theo Franckena, który do rządu wszedł z ramienia N-VA. Rządząca Belgią koalicja w 2018 roku znalazła się na skraju upadku po tym jak na jaw wyszła sprawa wydalenia z kraju niemal setki obywateli Sudanu. Według śledztwa dziennikarskiego część z nich padła po powrocie do swojego kraju ofiarą tortur. Przy typowaniu osób do deportacji z Belgii miała także pomagać oficjalna delegacja przedstawicieli sudańskiego reżimu. Decyzję o tym podjął Francken, za co spadły za niego polityczne gromy i presja dymisji (nieudana).

Tak rozdrobniona scena polityczna wpływa na częste kryzysy polityczne i kruchość budowanych koalicji. Mówi się, że ze swoimi podziałami językowymi, konfliktem między regionami, różnicami gospodarczymi i permanentnym kryzysem władzy Belgia jest miniaturą dzisiejszej Unii Europejskiej.

Jak obecnie rozkładają się siły prawicy na belgijskiej scenie politycznej? CD&V uczestniczy w kolacji rządzącej, ale jest w niej najmniej licznym ugrupowaniem. Pozycja partii jest najsłabsza od lat, m.in. ze względu na brak charyzmatycznego przywództwa. N-VA to największa partia w kraju i największa siła opozycyjna, wspierana przez VB. Taki układ czyni opozycję bardzo silną, dając również wyraźny sygnał od wyborców, że duża część społeczeństwa chce autonomii Flandrii. Czy N-VA i VB staną się architektami zwiększenia autonomii regionów? Wielu komentatorów sceny politycznej w kraju twierdzi, że to polityczne być albo nie być dla przewodniczącego N-VA, Barta de Wevera. Mimo bowiem silnej pozycji, ugrupowanie zmaga się z niepowodzeniem własnego projektu rządowego i niezrealizowaniem założeń reorganizacji dotychczasowej struktury państwa. Sytuacja cały czas jest napięta, jak zawsze w belgijskiej układance, którą łatwo można zburzyć.

Niewątpliwie jednak, wyraźny jest wzrost poparcia dla prawicy w Belgii w ostatnich latach. Wiele napisano o możliwych przyczynach tego zjawiska, ale niewątpliwie ważna jest nowa linia podziału społeczeństwa, wyznaczona przez imigrantów. „W 2010 roku mężczyzna strzelił policjantowi w nogę. Socjalistyczny burmistrz Brukseli nazwał to codziennością w dużym mieście… obsesją rasistów” – tak mniej więcej wyglądały nagłówki wielu belgijskich gazet przez ostatnie lata, a nastroje społeczne wokół migrantów przyczyniły się do wzrostu poparcia dla prawicy w Belgii.

Prawicowa Flandria, lewicowa Walonia

W całej tej układance belgijskiej sceny politycznej zagadkowa jest jeszcze jedna kwestia. Wiele konwencjonalnych modeli wyjaśniających preferencje wyborcze (np. pod kątem społeczno-ekonomicznym) jest niewystarczających, aby wytłumaczyć asymetryczny sukces wyborczy partii socjalistycznej (PS) mocno trzymającej się regionu Walonii i postrzeganych jako przeciwwaga flamandzkich partii nacjonalistycznych (NV-A, VB).

Doświadczenia wojenne związane z ruchem reksistowskim i ciągle żywymi tezami Degrelle’a doprowadziły do ​​powstania wrogiego środowiska politycznego dla prawicy w Walonii, gdzie partie głównego nurtu i media stworzyły udany kordon sanitarny. Z drugiej strony we Flandrii partie głównego nurtu i media wygenerowały stosunkowo „otwarty” rynek wyborczy zapewniając przyjazne środowisko dla rozwoju prawicy. Tu nasuwa się wniosek, że Belgia jest przykładem państwa, gdzie działania mediów mają dużą rolę w sukcesie lub niepowodzeniu partii prawicowych.

Co ciekawe, w społeczeństwie do tej pory funkcjonują utarte schematy, m. in. stereotyp rasistowskiego Flamandczyka i tolerancyjnego Walończyka albo głęboko zakorzenione flamandzkie resentymenty skierowane przeciwko Walonom na podstawie kolaboracji z nazistami podczas II wojny światowej. Na bazie tych problemów, a także słabości lewicy i wciąż silnych nacjonalizmów w obrębie regionów, prawica w Belgii będzie tylko rosła w siłę.

The post Nieuchwytny fenomen Belgii. Jaka prawicowa Europa? first appeared on Nowe Kształty.