Anatomia problemu

Jak to właściwie możliwe, że w stolicy kraju uważającego się za najpotężniejsze państwo Europy dochodzi do ataku na infrastrukturę krytyczną, a służby wciąż (w momencie pisania tego tekstu) nie mają pojęcia, kto personalnie za tym stoi? Gdyby nie szybkie i dumne przyznanie się do winy przez konkretną organizacji, kto wie, jak długo by szukano po omacku choćby punktu zaczepienia. Sytuacja ta – nie pierwsza w ostatnim czasie, ale najbardziej widowiskowa i dotykająca zwykłych ludzi – jest wynikiem zsumowania się kilku czynników.

Pierwszym z nich jest sam fakt istnienia niewystarczająco chronionej infrastruktury krytycznej. Władze Berlina dumnie mówią, że 99% sieci energetycznej w mieście biegnie pod ziemią. Pozostały 1% jest ponad jej powierzchnią trochę z konieczności, trochę z braku modernizacji – oficjalnie całość ma być bezpiecznie ukryta przed sabotażystami. Powstaje jednak pytanie, jak to możliwe, że osoby niepowołane zdołały dostać się do tak ważnego z punktu widzenia bezpieczeństwa miejsca, jak most kablowy? Zapewne zawiodły zabezpieczenia. Pewien wgląd w ten delikatny problem dało wzajemnie przerzucanie się oskarżeniami przez służby policyjne, energetyczne, miejsce i państwowe. Wytknięto bowiem, że miejsca wrażliwe… nie posiadają monitoringu! Policja mówi wprost, że to zaniedbanie absurdalne, do tego znacząco utrudniające pracę śledczym. Mała dygresja: obecna technologia pozwala na częściową identyfikację sprawcy przestępstwa z monitoringu nawet, gdy ma zakrytą twarz i inne cechy charakterystyczne, na podstawie cech jak wzrost, budowa ciała czy sposób poruszania się.

Mamy więc możliwość, pozostają sprawcy. Grupa Vulkan (Vulkangruppe) to nie żółtodzioby. Ocenia się, że są aktywni od co najmniej 2011 roku – choć działając pod różnymi nazwami, to w praktyce w tych samych strukturach. Mają na koncie między innymi ataki na infrastrukturę kolejową (2011), energetyczną (2018, 2025, 2026), firmy związane z nowoczesną technologią (2020, 2021, 2024). Można rzecz, że mierzą wysoko, bo atak w 2024 roku był skierowany przeciwko Tesli, a do ataku odniósł się sam Elon Musk. Natomiast ten z 2020 roku dotknął firmę pracującą nad aplikacją do monitorowania obywateli w związku z covidowym lockdownem. Doświadczeni w działaniach nie tylko z perspektywy samych ataków, ale również – jak się wydaje – unikania odpowiedzialności. Media bowiem milczą na temat schwytania sprawców, nie mówiąc o postawieniu ich przed sądem i skutecznym ukaraniu.

Rozbić wszystko w pył

Jakimi motywacjami kierowali się sprawcy? Jak każdy terroryzm, ten również ma podbudowę ideologiczną. Pewien wgląd daje manifest, opublikowany przez grupę (dostępy tutaj w języku niemieckim). Wychodzą z przekonania, że działalność człowieka ma destrukcyjny wpływ na środowisko naturalne, a głównymi winnymi są ludzie bogaci – przepełnieni chciwością, konsumpcjonizmem i potrzebą władzy. Uderzają w system pozyskiwania energii oparty na węglu, ale z aktualnym zacięciem: za szczególnie niebezpieczne uważają systemy AI, wyjątkowo silnie pochłaniające zasoby naturalne. Skrytykowana została również polityka odsuwania neutralności klimatycznej w czasie, obrót ropą naftową i gazem ziemnym, patriarchat i rasizm Chin, szowinizm bogaczy ze Stanów… Manifest kończy się wezwaniem do podjęcia podobnej walki w innych miejscach świata, ponieważ pokojowe wezwania do zmiany nie przynoszą wymiernych skutków.

Jeśli, drogi Czytelniku, zestawienie to zostawiło chaos w twojej głowie, nie czuj się z tym źle. Radykalna lewica, a szczególnie anarchizm insurekcjonistyczny (bo to tej grupy można zaliczyć działalność Vulkangruppe) jest właśnie taka. Łączy w sobie lewicowe rozumienie świata, relacji narodowych i klasowych, mieszając je i znajdując licznych wrogów w całym obecnie systemie władzy. Anarchizm – bo wychodzi z założenia, że do sprawiedliwości potrzebne jest rozbicie tych struktur z państwami i korporacjami na czele, jako głównymi nośnikami przemocy. Insurekcjonizm – swoista kalka językowa, prawidłowo kojarzona z powstaniami. Jednak nie są to powstania narodowe, a skupiające się na działalności zbrojnej, wręcz zbrodniczej, dla niepoznaki nazwanej akcją bezpośrednią.

Nie są pierwszą grupą, która przemocą stara się zmienić politykę na bardziej „przyjazną środowisku” – we własnym rozumieniu. Ekoterroryzm i radical environmentalism (nazwa nie ma jednoznacznego tłumaczenia na język polski) mają długą historię. Podbudowa ideologiczna powstała w latach 60, a już dekadę później działalność rozpoczął Animal Liberation Front (Front Wyzwolenia Zwierząt), skupiający się na przemyśle związanym ze zwierzętami. Lata 90 przyniosły aktywność Earth Liberation Front (Front Wyzwolenia Ziemi) uderzający w to, co jego uczestnicy rozumieli jako niszczące planetę: uprawy GMO, produkcję energii z paliw kopalnych, wylesianie czy istnienie SUVów. Obie grupy, a także liczni naśladowcy działający pod innymi szyldami podejmowali zarówno akcje bez wykorzystania przemocy, jak i typowe zamachy terrorystyczne: uprowadzenia, podpalenia, zamachy bombowe. W Polsce mało znane, w krajach Zachodu wprowadziły wiele zamieszania. W większości rozbite, od czasu do czasu wciąż rezonują. Przykładowo w 2020 roku w Aspen w USA sprawca uszkodzenia linii ciepłowniczej, przez co ponad 3 tysiące osób zostało pozbawionych ciepła, napisał na miejscu ataku „Earth First!”, nazwę jednej z takich organizacji.

Hipokryzja i dziwne powiązania

Przenieśmy się do współczesności. Istotnym aspektem ataku sprzed kilku dni jest fakt, iż uderza w podstawowy element bezpieczeństwa narodowego, jakim jest zapewnienie dostaw prądu. Można zaśmiać się z hipokryzji sprawców, którzy w manifeście zaznaczyli, że ich celem nie było pozbawienie ludzi ciepła, a chcieli przede wszystkim uderzyć w bogaczy – tych biedniejszych, którzy dostali niejako rykoszetem, przepraszają. Efekt jest jednak taki, że awaria wciąż nie została usunięta, tysiące ludzi nie ma dostępu nie tylko do prądu, ale również ciepła, ponieważ nie działają przepompownie wody na wyższe piętra. Miasto uruchomiło zapasowe reflektory na spowitych mrokiem ulicach, punkty dogrzewania i ładowania sprzętu elektrycznego. Jakie będą długotrwałe efekty tej awarii dopiero się okaże – uszkodzenia wtórne infrastruktury mogą być jeszcze bardziej kosztowne, niż obecne straty, a tych wciąż nie oszacowano.

Jak wspomniano, nie jest to pierwszy atak tej grupy. Z tego względu organizacja jest na celowniku różnego rodzaju służb badających terroryzm i mających go zwalczać. Jak wynika z raportu Europolu opublikowanego w 2022 roku, liczba ataków ze strony struktur zaliczonych do skrajnie lewicowych i anarchistycznych spada w perspektywie kilkuletniej. Jednak niepokojąca jest szeroka sieć powiązań, wielokierunkowe działanie, paramilitarny kierunek i bezkompromisowość działań. Interesujące jest to, że część z akcji była skierowana przeciwko masztom 5G i infrastrukturze służącej do monitorowania obywateli w związku z covidowym lockdownem – działaniami u nas skojarzonymi wyłącznie z prawicą, i to nazywają szurską. Liczne „akcje bezpośrednie”, nierzadko kończące się rozlewem krwi i uszkodzeniem mienia, wyglądają za granicą zupełnie inaczej, niż w Polsce. Nasze organizacje co najwyżej maszerują, wykrzykując hasła, a w najbardziej śmiałych działaniach sprayują po budynkach policji i Straży Granicznej. Bodaj najbardziej śmiała akcja została przeprowadzona kilka lat temu we Wrocławiu i polegała na zablokowaniu kilku bankomatów i parkomatów pianką montażową – miało to uderzyć w „wielki kapitał”, skończyło się na wściekłości zwykłych ludzi.

Jak wspomniano w raporcie Europolu, grupy anarchistyczne z jednej strony są dobrze zorganizowane i powiązane więzami współpracy, z drugiej nie są bezpośrednio zrzeszone w konkretne, polityczne organizacje (przynajmniej nie wprost). Opierają się raczej na wspólnych wartościach, jak antyfaszyzm, antyrasizm (w tym ruchy BLM), antykapitalizm czy antykolonializm. Nie znaczy to, że nie wspierają się wzajemnie. Choćby istnieje sieć Anarchistycznego Czarnego Krzyża, organizacji wspierającej więźniów – kiedyś przez dostarczanie im potrzebnych rzeczy do przetrwania za kratami, dziś zbierająca fundusze na prawników i lobbing. Przynajmniej formalnie, bo jak to w dużych organizacjach pod tę drugą kategorię działalności wiele można podpiąć. Przykładowo w Niemczech działa Rote Hilfe (Czerwona Pomoc), której konta bankowe zostały pod koniec zeszłego roku zamknięte i przejęte. Ma to związek z procesem grupy Antifa-East, wpisanej na listę organizacji terrorystycznych. Sami zainteresowani jak zwykle twierdzą, że nie są grupą, więc nie można ich sądzić – jednak ta narracja zdaje się wreszcie sypać. Kwestia finansowania nadal pozostaje tajemnicą dla opinii publicznej.

Pozostaje jeszcze kwestia szczególnie dla nas jako Polaków interesująca, mianowicie powiązania z Rosją. Politycy niemieccy sugerują, że atak na most kablowy, a także inne podobne akcje są bądź to bezpośrednio finansowane, bądź silnie inspirowane przez ten kraj. Na ten moment nie ma jednak ku temu twardych dowodów, ani nawet sensownych przesłanek. Rosji jako krajowi czerpiącemu zyski z handlu paliwami kopalnymi powinno – przynajmniej w teorii – zależeć na tym, by były wykorzystywane jak najdłużej i jak najszerzej (a przy tym były zniesione sankcje na ich sprzedaż). Tymczasem Vulkangruppe opowiada się wprost za dokładnie przeciwnym rozwiązaniem, choć jednocześnie nie podaje alternatyw jak energia atomowa. Wydaje się raczej, że to oskarżenia czysto polityczne, użyteczne do bieżącej walki. Nieco na boku, kilka tygodni temu siedziba polskiego MSZ w Brukseli została pokryta napisami uderzającymi w zabezpieczenie granicy polsko-białoruskiej. Prominientni politycy natychmiast rzucili oskarżenia w stronę Rosji jako sprawcy. Tymczasem kilka dni później do akcji przyznała się nasza swojska grupa anarchistyczna pod nazwą 161 crew – co już nie zostało naprostowane w mainstreamowych mediach.

Ekoterroryzm, choć w znacznie mniejszej skali, nadal stanowi zagrożenie dla bezpieczeństwa krajów. Nie jest to dobra wiadomość, bo oznacza to, że jesteśmy równie bezbronni wobec ataków sabotażystów rosyjskich (co doświadczamy my jako kraj), jak i współobywateli. Tylko jeden atak zaburzył życie dziesiątek tysięcy ludzi, obnażając słabość państwa w bardzo podstawowych kwestiach bezpieczeństwa. Polska może ma szczęście, a może nam się to nie trafiło. Nie należy przy tym pławić się w samozadowoleniu, a potraktować jako dar od losu, by lepiej przygotować się na takie sytuacje – zarówno jako państwo, jak i pojedyncze osoby, rodziny i miasta. Żyjąc w niespokojnych czasach, kiedy ideologie pod różnymi postaciami wdzierają się siłą w nasze życie, bycie gotowym to nie luksus, a konieczność.

The post Ekoterroryzm za miedzą – A. Leszczak first appeared on Nowe Kształty.

Jeszcze dwadzieścia lat temu wydawało się, że Światowa Organizacja Handlu (WTO) będzie multilateralnym forum regulującym zasady handlu globalnego na kolejne dekady. Tymczasem jej architektura zaczęła szwankować w mniej niż dekadę po jej powołaniu: rundy negocjacyjne utknęły w martwym punkcie, spory polityczne sparaliżowały Organ Apelacyjny, a wielostronny handel zamiast się liberalizować ugrzązł w procedurach i blokadach.

W efekcie państwa przestały czekać na globalne rozwiązania. Liberalizacja handlu przeniosła się do układów bilateralnych i regionalnych. Zniknięcie multilateralnego arbitra sprawiło jednak, że „środki ciężkości” zaczęły się przesuwać. W miejsce globalnych reguł pojawiły się umowy międzyblokowe, takie jak ta między Unią Europejską (UE) a Mercosur, które nie tylko regulują handel, ale mają też kreować polityczne partnerstwa o znaczeniu geostrategicznym.

Problem w tym, że gdy rośnie skala takich umów, rośnie również waga ich nieścisłości. A w przypadku UE–Mercosur mówimy o niedoskonałości fundamentalnej: braku możliwości rzetelnego egzekwowania zobowiązań środowiskowych, zwłaszcza tych dotyczących ochrony Amazonii. Jest to o tyle istotne, że UE wprowadziła dyrektywę EUDR, która wymaga od producentów kontrolę łańcucha wartości na każdym szczeblu, w celu przeciwdziałania wylesianiu. O ile możemy oczekiwać, że europejscy producenci będą dokładnie sprawdzani, umowa z blokiem Mercosur pokazuje, że kontrola naszych partnerów handlowych może być o wiele bardziej dziurawa niż przysłowiowy ser szwajcarski.

Amazonia zakładnikiem handlu

Porozumienie UE–Mercosur od początku budziło obawy organizacji ekologicznych. Nie bez powodu – eksport z państw Mercosur do UE to głównie towary rolne: soja, wołowina, pasze, produkty przemysłu drzewnego. A to właśnie te sektory są historycznie odpowiedzialne za dużą część wylesiania Amazonii. Jest to o tyle istotne, że już od lat naukowcy alarmują, że wycinka Amazonii już niebawem może doprowadzić do tego, że jej naturalny ekosystem nie będzie w stanie utrzymać się w naturalny, samoregulujący się sposób. Z tego powodu w umowie umieszczono liczne klauzule o ochronie lasów, zobowiązania do realizacji celów Porozumienia Paryskiego i odwołania do multilateralnych mechanizmów środowiskowych. Na papierze wygląda to w porządku. W praktyce jednak te przepisy mają ogromną słabość – ich skuteczność zależy od jakości danych o wylesianiu, a te dane są głęboko niespójne.

Różne prawdy o Amazonii

Istnieje co najmniej kilka wskaźników wylesiania, które monitorują stan Amazonii. Istnieje finansowany przez brazylijskie państwo PRODES, oraz jego „derywaty”, takie jak DETER, DEGRAD czy MapBiomass, regionalne inicjatywy typu RAISG, niezależny (choć także finansowany przez wiele różnych rządów) Global Forestry Watch, a także inne mniejsze projekty akademickie i komercyjne oparte na innych algorytmach detekcji. Każdy z tych wskaźników ma własne progi czułości, inne definicje „lasu” i „utraconego drzewostanu”, odmienny poziom walidacji danych oraz inny czas reakcji. Jedne, jak np. PRODES, koncentrują się na dużej, przemysłowej deforestacji (powyżej 6 hektarów) i są ręcznie weryfikowane przez analityków; inne, jak GFW, uwzględniają nawet minimalne ubytki (nawet 0,09 hektara), rejestrują pożary, degradację i fragmentację. Tym samym nie ma spójności w raportowaniu poziomu wylesiania, a istnieją różne obrazy tego samego zjawiska, zależne od zastosowanych metod i technologii. To zróżnicowanie, choć naukowo cenne, w kontekście politycznym i prawnym tworzy pole do sporów, selektywnej interpretacji oraz ryzyko powstania luki egzekucyjnej w umowach handlowych, jeśli strony nie używają wspólnego, uzgodnionego zestawu wskaźników.

Porównując choćby najpopularniejsze PRODES i GFW można wskazać, że GFW raportuje średnio o 30% większą roczną utratę lasów niż PRODES, a od 2015 roku różnice rosną systematycznie i osiągają rekordowe poziomy. Z kolei w roku kulminacyjnym dla umowy negocjowanej niemal 30 lat, czyli w 2024 roku PRODES pokazuje spadek deforestacji, a GFW – wzrost. Nie muszę dodawać, ale na wszelki wypadek dodam, że taki spadek przedstawiany przez finansowany z brazylijskiego budżetu instytut, był Brazylii w szczycie ustalania ostatnich szczegółów umowy bardzo na rękę. Te różnice między wskaźnikami wynikają zarówno ze zmian naturalnych (pożary, susze), jak i z możliwych rozproszonych, taktycznych wycinek, wykonywanych poniżej progu detekcji PRODES, np. przed wejściem w życie unijnych regulacji EUDR, oraz regulacji towarzyszących, mających wpływ na partnerów UE, takich jak FLEGT.

Luka egzekucyjna

W porozumieniu UE–Mercosur istnieje mechanizm pozwalający zawiesić jego stosowanie w przypadku „poważnego naruszenia” zobowiązań środowiskowych. Tylko że nie zdefiniowano, co to znaczy „poważne”, nie ustalono, z jakich danych należy korzystać, a dane używane przez strony mogą się różnić o tysiące kilometrów kwadratowych rocznie. Jaki może być tego rezultat? Przykładowo,  UE może twierdzić, że lasy są wycinane na podstawie GFW. Brazylia może twierdzić, że nie – na podstawie PRODES.

W takiej sytuacji żadna sankcja nie może zostać nałożona bez ryzyka sporu politycznego i prawnego. Badacze nazywają taki casus „enforcement gap”, czyli luką egzekucyjną, która sprawia, że w tym przypadku klauzule ochrony środowiska stają się niewykonalne.

Dziwny ruch UE: porównanie z przykładem Indonezji i standardu FSC

Co istotne dokładnie w mniej więcej tym samym czasie, UE podpisała Kompleksową Umowę o Partnerstwie Gospodarczym (CEPA) z Indonezją, w której to umowie UE nie miała problemu z zawarciem odpowiednich narzędzi kontrolujących wylesianie, które przecież jest tak drogą kwestią dla serduszka pani von der Leyen i innych.

Unia, aby wstrzymać nielegalny wyrąb lasów tropikalnych w Indonezji, wprowadziła wymóg zgodności z niezależnymi standardami certyfikacji, takimi jak: FSC (Forest Stewardship Council), PEFC, indonezyjski system legalności SVLK. Co istotne, UE nie może się zasłaniać w kontekście umowy z państwami Mercosur brakiem odpowiednich narzędzi, bo kiedy trzeba było, UE po prostu zaadaptowała prywatny mechanizm kontroli wylesiania, czyli właśnie certyfikat Forest Stewardship Counsil.  Dzięki temu przy imporcie drewna do UE nie trzeba było opierać się na oficjalnych statystykach rządu Indonezji, lecz na zewnętrznie audytowanym standardzie, umożliwiającym weryfikację pochodzenia towaru.

W przypadku umowy UE–Mercosur nie wprowadzono żadnego porównywalnego standardu, nie odniesiono się do FSC ani żadnej innej certyfikacji, a weryfikacja będzie prawdopodobnie zależeć przede wszystkim od danych krajowych, czyli od PRODES. W kontekście gwałtownie rosnących rozbieżności między PRODES a GFW, oznacza to, że UE będzie zmuszona polegać na wskaźnikach, które już dziś są kwestionowane. To prosta droga do paraliżu całych mechanizmów środowiskowych.

Kto zyska, kto straci?

Nadchodzące lata mogą ujawnić jeszcze jeden mechanizm: presję, by „wyczyścić teren” zanim nowe regulacje zaczną działać. Przykładowo, w okresach politycznej niepewności (końcówka rządów Bolsonaro) gwałtownie rosła liczba incydentów wylesień. Podobny scenariusz może wystąpić przed pełnym wejściem w życie EUDR i umowy z UE, a najsłabsze regulacyjnie sektory – drobni producenci, pośrednicy – mogą próbować usuwać lasy partiami zbyt małymi, by PRODES je wykrył. Dla Amazonii oznacza to realne ryzyko przyspieszonego ubytku lasów.

Ponadto, jeśli UE będzie opierała się wyłącznie na danych PRODES, to europejskie firmy mogą znaleźć się w paradoksalnej sytuacji: formalnie będą musiały wykazać „brak ryzyka wylesiania”, ale nie będą miały do dyspozycji danych o wystarczającej wiarygodności. To stworzy dla nich ryzyko prawne, a jednocześnie pozwoli eksporterom z Mercosur działać w warunkach mniejszej transparentności. Innymi słowy, EUDR może być rygorystyczny wobec europejskich producentów, a miękki wobec partnerów handlowych.

Co należałoby zrobić?

By kwestia wylesiania była rzeczywiście uregulowana, na czym deklaratywnie ma zależeć UE, należałoby wprowadzić kilka kluczowych reform, bez których umowa pozostanie martwa w zakresie ochrony środowiska:

1. utworzenie wspólnej platformy danych UE–Mercosur, z niezależnym organem technicznym, który walidowałby dane z PRODES, GFW i innych systemów,
2. stosowanie „koszyka wskaźników”, a nie jednego źródła, co ograniczyłoby ryzyko manipulacji i błędów metodycznych.
3. jasne doprecyzowanie, co oznacza „poważne naruszenie”, w szczególności w odniesieniu do deforestacji.

Jednak brak zawarcia żadnych tego typu regulacji – przy jednocześnie jasnym określeniem zasad wylesiania w umowie z Indonezją, co przecież działo się praktycznie w tym samym czasie – wskazuje, że regulatorom unijnym nie zależy aż tak bardzo na ograniczeniu wylesiania Amazonii, jak zależy im na ograniczeniu wylesiania Borneo i lasów tropikalnych archipelagu indonezyjskiego. UE deklaruje, że jej polityka handlowa ma wspierać cele klimatyczne. Ale bez wspólnych wskaźników, bez certyfikacji, bez narzędzi egzekwowania, te cele pozostaną jedynie w retoryce. Amazonia nie będzie czekać, aż politycy i ekonomiści uzgodnią, który satelita ma rację. Bo las, którego dziś nie wykryje PRODES, jutro nie wróci ani do statystyk, ani do życia.

Artykuł napisany na podstawie badania mojego współautorstwa, które można przeczytać tutaj.

The post Umowa bez kontroli, czyli brak kontroli wylesiania w umowie UE-Mercosur first appeared on Nowe Kształty.

O tym Łukasz Burzyński rozmawia z Agatą Leszczak, zapraszamy

Zachęcamy do subskrybowania kanału na YouTube.

Więcej artykułów autorki znajdziecie tutaj. Wszystkie podcasty z cyklu Rozmowy bez recepty znajdziecie pod tym linkiem.

The post Rozmowy bez recepty: Duży problem – mikroplastik first appeared on Nowe Kształty.

Podcast powstał na podstawie artykułu Czy bycie wege jest wartościowe?

Więcej od autorki znajdziesz pod linkiem Patrycja Łęgowik

Subskrybuj nasz kanał na YouTube

The post Żywienie w pigułce: O dietach roślinnych i tym co zdrowe first appeared on Nowe Kształty.

Zainteresowanie dietami roślinnymi stale rośnie. W Polsce coraz więcej osób ogranicza lub całkowicie rezygnuje ze spożywania mięsa. Według ekspertów obecne trendy żywieniowe to zasługa młodszych pokoleń. Według ankiety Global Consumer Survey 2021 wykazano, że w Polsce 7% osób w wieku 18 – 29 lat jest wegetarianami a 1% weganami. Sumując te dane daje to wynik wyższy niż np. we Francji czy Włoszech.

Kategorie „roślinożerców”

Na początku warto zauważyć, że diety roślinne mogą być zróżnicowane, spośród nich możemy wyróżnić fleksitarianizm, pesco-wegetarianizm, laktowo – wegetarianizm i weganizm. Fleksitarianie dopuszczają do swojej diety produkty pochodzenia roślinnego i zwierzęcego, jednak rośliny „dominują na talerzu” i częściej są spożywane na co dzień od mięsa czy jaj,  które są zachowane w diecie między innymi w celu zapobiegania niedoborom żelaza czy witamin z grupy B. Pesco-wegeterianie spożywają rośliny, ryby i owoce morza, a także produkty odzwierzęce, w diecie jest wyeliminowane mięso tzw. zwierząt rzeźni. Laktowo-wegetarianie to popularni wegetarianie, czyli osoby które nie jedzą mięsa, zarówno od zwierząt rzeźni, jak również ryb czy owoców morza. Dieta oparta jest na roślinach i produktach odzwierzęcych. Weganie całkowicie eliminują z diety wszystko to, co pochodzi od zwierząt, zarówno mięso jak i ich „produkty”. Dieta jest oparta na na roślinach, wspomagana suplementacją witamin, a także innymi substytutami, które zawierają między innymi białko czy kolagen.

Jakie są powody przejścia na dietę rośliną?

Wśród powodów wybrania diety roślinnej wyróżnia się głównie przyczyny etyczne, środowiskowe i zdrowotne. Motywem etycznym jest głównie brak zgody na zabijanie i krzywdzenie zwierząt w celu ich konsumpcji. Za środowiskowe uważany jest przede wszystkim fakt, że produkty pochodzenia zwierzęcego mają większy ślad węglowy, między innymi zwiększają zużycie wody czy zajmują znaczną część terenu, który jest przeznaczony do chowu zwierząt. Za zdrowotne powody uznaje się założenie, że dieta wegetariańska jest korzystniejsza dla zdrowia, m.in. wykazuje właściwości przeciwzapalne, zmniejsza śmiertelność, a także działa ochronnie na choroby układu krążenia czy cukrzycę typu II.

W Wielkiej Brytanii przeprowadzono badania nad powodami dla których osoby zwracają się w kierunku mniejszej zawartości lub całkowitego wyeliminowania mięsa ze swojej diety. 49% badanych sposród osób zainteresowanych ograniczeniem mięsa stwierdziła, że zrobiłaby to ze względów zdrowotnych.

Czy propagowanie zdrowego stylu życia może iść w parze z ekologią i ochroną środowiska ?

Temat ekologii i ochrony środowiska powinien być istotną kwestią społeczną. Edukacja społeczeństwa w tym zakresie, a także opracowanie i wdrożenie odpowiednich środków przez państwa pozwoliła by na zmniejszenie degradacji naszej planety. Wraz z rozwojem przemysłu, wydobywaniu zasobów wykorzystywanych w produkcji rośnie ryzyko katastrofy ekologicznej. Wysoka emisja gazów cieplarnianych, które powstają w wyniku spalania paliw kopalnych zagraża pogłębieniem się globalnego ocieplenia, czyli wzrostu temperatury Ziemi, co będzie prowadzić do kolejnych zmian klimatycznych. Rodzi się pytanie co wspólnego ma dieta z ochroną środowiska. W poprzednim akapicie wspomniane zostało, że jednym z powodów rezygnacji ze spożywania mięsa są przyczyny środowiskowe.  Cała światowa produkcja żywności stanowi aż 26% emisji gazów cieplarnianych.

Ślad węglowy żywności możemy wyszczególnić na następujące czynniki (Źródło: Infografika Our World In Data):

• transport produktów od rolnika do ubojni, centrów dystrybucji i sklepów szacuje się na około 6% śladu
• opakowania z tworzyw sztucznych stanowią 5%
• przetwórstwo żywności, czyli przygotowanie do sprzedaży – 4%
• przy produkcji roślin dla chowu zwierzą potrzebne jest wygenerowanie 20 – 25%  CO2
• nie bez znaczenia jest też metan, generowany przez bydło, nawożenie, a także zarządzanie pastwiskami i stanowi aż blisko 30% całego śladu
• zmiany dietetyczne mogą uwolnić ziemię uprawną na inne cele: zalesianie, uprawy energetyczne albo chociażby w celu zmniejszenia intensywności produkcji, tutaj całkowita redukcja spowodowałaby zmniejszenie śladu węglowego o 25%

Można również wyróżnić podział na produkty spożywcze, które w znacznym stopniu „obciążają” środowisko. Najmniej ekologicznym mięsem jest wołowina i baranina, co wynika z przekształcenia znacznej części terenu, a także wysokiej emisji dwutlenku węgla. Wieprzowina i drób emitują ok. 10-krotnie mniej ekwiwalentu CO2 przy produkcji niż wołowina. Oprócz mięsa wysokim śladem węglowym oznaczają się również produkty mleczne. Wynika to z zapotrzebowania na paszę, przekształcenia ziemi uprawnej a także emisji metanu powstałego na skutek procesów trawiennych.

Przy wyborze rodzaju mięsa najlepiej wybierać drób lub wieprzowinę, są one bardziej „przyjazne” środowisku, a ich zakup nie jest kosztowny w przeciwieństwie do wołowiny.

Zatem czy produkty roślinne odznaczają się niższym śladem węglowym i czy są mniej obciążające dla środowiska niż zwierzęce?

Najmniej ekologicznymi surowcami są te pochodzące od zwierząt, zarówno mięso jak i nabiał. Jednak nie chcę tu generalizować, że wszystkie produkty odzwierzęce są szkodliwe dla środowiska i powinno się z nich całkowicie zrezygnować, raczej ograniczyć ich konsumpcję, a co za tym idzie nakłady produkcji.

Częściowo jednak jest to prawda. Większość warzyw i owoców stanowi małe obciążenie dla środowiska. Warzywa zawierają błonnik, witaminy i inne mikroskładniki niezbędne do prawidłowego funkcjonowania. Owoce to źródło naturalnych węglowodanów, cukrów prostych, które między innymi pełnią funkcję energetyczną. Produkcja grochu, które jest źródłem białka stanowi marginalny ślad węglowy. Natomiast oleje, kawa czy czekolada w znacznym stopniu emitują gazy cieplarniane. Zwrócimy jednak uwagę, że nie są to produkty „pierwszej potrzeby”.

Połowa ziemi nadającej się do zamieszkiwania jest wykorzystywana pod uprawę

Zwierzęta gospodarskie stanowią 77% światowych ziem rolnych, uwzględniając łącznie ilość pastwisk wykorzystywanych do wypasu i gruntów do uprawy roślin na paszę dla zwierząt. Wytwarzają tylko 18% światowych kalorii i 37% całkowitego białka.  Źródło: Our World In Data

Reasumując temat produkcji żywności a ochroną środowiska, produkcja roślin, głównie uprawa warzyw i owoców, które są źródłem błonnika i witamin będących często kofaktorami wielu reakcji biochemicznych zachodzących w naszym organizmie. Podobnie produkcja grochu, którego uprawa nie wymaga dużego zagospodarowania terenu, a także oznacza się bardzo niską emisją dwutlenku węgla. Białka grochu są substytutem mięsa osób na dietach roślinnych, jednakże ich strawność w porównaniu do strawności mięsa jest połowę mniejsza, ponieważ substancje antyżywieniowe jak kwas fitynowy czy błonnik tworzą pewnego rodzaju otoczkę wokół białka roślinnego uniemożliwiając jego całkowity rozkład przez enzymy trawienne. W kolejnej części artykułu rozwinę ten temat.

Dieta roślinna korzystniejsza dla zdrowia? Zalety i wady jej praktykowania a także zagrożenia zdrowotne płynące bez odpowiedniego przygotowania i prowadzenia przez specjalistę.

Zdrowotne właściwości ograniczenia mięsa

• Żywność roślinna może działać protekcyjnie, wyrównuje stężenie TMAO w organizmie, zapobiegając chorobom układu sercowo-naczyniowego.
• Obniża poziom całkowitego cholesterolu, w tym cholesterolu LDL.
• Wspomaga układ trawienny, dzięki zwiększonej podaży błonnika
• Spożywanie głównie warzyw pozwala na dostarczenie niezbędnych mikroskładników, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania.
• Jedzenie „kiszonek” szczególnie teraz, w okresie jesienno-zimowym, które zapewniają prawidłowy rozwój mikrobioty jelita grubego. Dbanie o dobrostan jelit przekłada się na funkcjonowanie całego organizmu. Zła wchłanialność mikroskładników przez kosmki jelitowe do krwi może być wynikiem niskiej strawności cukrów, białek lub tłuszczów na pewnych odcinkach przewodu pokarmowego lub zmian morfologicznych wywołanych stanami zapalnymi przez wysoką podaż białka w mięsie, które nasila problemy trawienne takie jak wzdęcia, zaparcia czy biegunki. Problemy z trawieniem również wiążą się z wywołaniem stanów zapalnym nie tylko wewnątrz organizmu, a na zewnątrz – na powierzchni skóry. Wykazano, związek pomiędzy złym wchłanianiem a wzmożoną produkcją łoju w skórze.
• Ograniczenie mięsa zwierząt rzeźni, a zwiększenie ilości ryb w diecie, głównie śledzi i łososi, które są głównym źródłem kwasów Omega-3 stymulujących procesy myślowe, poprawiające pamięć.
• Spożywanie roślin strączkowych, które wykazują dużą zawartość błonnika, nie tylko poprawiają perystaltykę jelit, a także zapewniają uczucie sytości co jest zalecane głównie dla osób z nadwagą czy otyłością.

Niedobory białka wśród wegan, czyli o zagrożeniach płynących z nieodpowiedniego odżywiania

Białko roślinne nie stabilizuje tkanki mięśniowej tak jak białko zwierzęce. Oznacza się niską strawnością, nawet o połowę mniejszą od zwierzęcych, których strawność sięga blisko 100%.

Natomiast wegańskie odżywki białkowe są pozbawione czynników antyżywieniowych jak kwas fitynowy czy błonnik, które zapobiegają przed całkowitym rozkładem enzymatycznym białka, co sprawia że strawność oczyszczonego białka roślinnego jest porównywalna z białkiem zwierzęcym, czyli blisko 100%. Strawność koncentratu grochu wynosi 97%, izolat sojowy – 95-97%. Należy jednak pamiętać, że białko poddane takiej obróbce technologicznej nigdy nie zastąpi tego, który występuje naturalnie w żywności, w tym przypadku mięsie.

Białko roślinne nie jest pełnowartościowe, to znaczy nie zawiera wszystkich aminokwasów egzogennych potrzebnych do biosyntezy białek w organizmie człowieka, co dodatkowo może być problematyczne będąc na diecie roślinnej. Nie jest to jednak nie możliwe, powinno komponować się posiłki w ciągu dnia z różnych białek roślinnych, aby uniknąć niedoborom.

Zatem, jakie jest optymalne białko roślinne, które stymuluje wzrost tkanki mięśniowej?

• Białko z ziemniaków (EAA)
• Białko z kukurydzy (LEU)
• Białko grochu (LYS)
• Białko ryżu (MET)

Kolejną ważną kwestią jest ryzyko niedoboru leucyny i witamin, szczególnie z grupy B, których główne źródło znajduje się w produktach zwierzęcych. Będąc na diecie roślinnej powinno się tak komponować posiłki, aby dzienna porcja żywieniowa zawierała produktów odzwierzęcy w takiej ilości, aby pokryć zapotrzebowanie na dany składnik. W przypadku całkowitego wyeliminowania mięsa czy nabiału, wskazana jest suplementacja i okresowe badania krwi.

Co z żelazem? Jak uniknąć anemii na diecie roślinnej?

Niedobór witamin krwiotwórczych, witaminy B12 i ryboflawiny, a także żelaza czy kwasu foliowego, które w dużej mierze znajdują się w produktach mięsnych i nabiale negatywnie wpływają na stan hematologiczny i postępują niedokrwistość. Anemia również może występować nie tylko u osób na diecie roślinnej, a także u tych, których produkty zwierzęce dominują na talerzu każdego dnia. Ze względu na jej odmiany, istnieje bowiem między innymi anemia megaloblastyczna czy anemia wynikająca z niedoboru żelaza. Kwas foliowy, którego niedobór również może powodować niedokrwistość, nie jest tak oczywistym wyborem w dbaniu o  jego właściwy poziom. Zdarza się, że osoby jedzące mięsno mogą pomijać rolę warzyw i owoców w diecie, które również są bogatym źródeł witamin. Szczególnie w warzywach zielonych liściastych, jak szpinak i sałata, a także szparagi czy brokuły znajduje się w kwas foliowy, których spożycie pokrywa dzienne zapotrzebowanie.

 Jak rozumieć powody etyczne przejścia na dietę roślinną?

Rezygnacja ze spożywania mięsa ze względu etycznych jest kwestią spersonalizowana. Oczywiście, jeżeli poruszany jest temat rodzaju uboju zwierząt to powinno się tu mieć na uwadze długość agonii zwierząt. Jeśli natomiast mowa o ogólnym konsumowaniu mięsa czy produktów odzwierzęcych to kwestia dyskusyjna. Spożywania mięsa i produktów od zwierząt rzeźni czy dziczyzny już od początku wieków było stałą praktyką. Na moralność człowieka wpływa religia czy kultura. Pismo Święte jasno mówi, żeby „człowiek czynił sobie Ziemię poddaną”, czyli czerpał z niej wszystko to co jest potrzebne mu do wzrostu i prawidłowego funkcjonowania. W drugą stronę, wyznanie może zabraniać spożywanie mięsa jak ma to miejsce w Indiach. W Polsce popularnym mięsem są zwierzęta gospodarstwa domowego, szczególnie drób i wieprzowina. Natomiast w Chinach każdy słyszał o wszelkiej różnorodności jak na przykład mięso z psa czy zupa nietoperza. Zwykle zjedzenie domowego zwierzęcia może wzbudzać obrzydzenie z racji nietypowości czy współczucia dla czworonogów, które potrafią zbudować z człowiekiem silną więź.

Podsumowując powyższe dywagacje na temat przechodzenia na diety roślinne możemy wyróżnić zarówno jej zalety sprzyjające ochronie środowiska czy właściwościom prozdrowotnym. Jednak oprócz korzyści z jej stosowania istnieją również zagrożenia, z którymi warto się zapoznać, aby uniknąć niedoborom mikroskładników znajdujących się w produktach zwierzęcych. O etycznym przechodzeniu na weganizm nie da się mówić jednomyślnie. Jest to kwestia indywidualna, która może wynikać z rodzaju wyznania czy uwarunkowań kultury danego kraju. Oczywiście, o rodzaju mięsa, a także sposobu jego uboju należy mówić i zwracać uwagę. Jednak jest to temat, którego nie można postrzegać w sposób jednoznaczny, to znaczy: „jedzmy mięso bez względu z jakiego zwierzęcia ono pochodzi albo nie jedzmy w ogóle”. Ograniczenie mięsa czy całkowita rezygnacja z jego spożywania to decyzja człowieka, która może być poprzedzona różnymi czynnikami.

Czytaj inne artykuły Patrycji Łęgowi: Patrycja Łęgowik: Bezpieczeństwo żywnościowe w obliczu wojny na Ukrainie

The post Patrycja Łęgowik: Czy bycie wege jest wartościowe? first appeared on Nowe Kształty.

Czym on jest? To cząstka plastiku o średnicy mniejszej niż 5 milimetrów. Ta arbitralna granica została przyjęta przez względy praktyczne – rzadko kiedy zdarzają się pierwotnie występujące tak małe fragmenty tworzyw sztucznych (choć bywają – o tym dalej). Skąd się on bierze? Najczęściej ze „zwykłego” plastiku. Podczas zużywania go odrywają się od niego malutkie cząstki, niczym przecierający się materiał ubrania. Najczęściej jest to proces niezauważalny. Nie ma pewności, która z gałęzi przemysłu jest największym producentem tych cząstek, jednak jako najczęstszych winnych wskazuje się: kosmetyki, ubrania, opakowania (w tym na żywność) oraz szeroko pojęte procesy przemysłowe. Taki mikroplastik jest nazywany zbiorczo wtórnym, w przeciwieństwie do pierwotnego, który już powstaje tak niewielki: używany jest w pastach do zębów, kremów z filtrem czy brokatu.

Można zadać sobie pytanie, o co tyle krzyku? Cząstki jak cząstki, wielkości ziarenek piasku czy pyłu, a nikt nad nimi nie załamuje rąk. Problemy z nim są dwa. Po pierwsze: jest niemal wszędzie. Obecnie to modny temat, więc wiele instytutów badawczych pobiera próbki z różnych środowisk, by zbadać, czy nie znajdą tam mikroplastiku. Okazuje się, że jest nie tylko w glebie i wodzie, jak by się można spodziewać, ale także w w powietrzu i wnętrzu wielu organizmów. Najlepiej zbadanymi organizmami pod tym kątem są stworzenia morskie. Połykają te cząstki, a następnie, gdy zostaną zjedzone, trafiają do organizmu większych zwierząt, które go w sobie przynajmniej częściowo kumulują. W  ten sposób trafiają coraz wyżej łańcucha pokarmowego… aż do nas, ludzi. To nie jedyny sposób, byśmy zupełnie nieświadomie gromadzili te cząstki w sobie. Prawdopodobnie wdychamy je razem z powietrzem, spożywany wraz z jedzeniem i wodą (choć bezpieczniejsza jest z kranu od butelkowanej), wcieramy w skórę.

Brzmi groźnie? I przypuszczalnie takie właśnie jest. Choć ten problem na razie został bardzo słabo poznany, to istnieją już opisy wpływu działania pojedynczych związków. Jest to na przykład bisfenol A. To obecnie wycofywany związek, który jest wykorzystywany przede wszystkim do produkcji opakowań do żywności, ale także paragonów, ubrań, wypełnień dentystycznych. Wywiera on wpływ podobny do estrogenów. Choć efekt pojedynczej dawki jest niewielki, to jeśli narażenie było wieloletnie, powoduje zaburzenia gospodarki hormonalnej, szczególnie uwidaczniające się w postaci zaburzenia płodności. A to jeden z niewielu tak dobrze poznanych rodzajów plastiku. Nie znaczy to jednak, że pozostałe są nieszkodliwe. Choć nie jest to udowodnione wprost, można wyprowadzić analogię do podobnych sytuacji. Cząstki mikroplastiku są obce dla naszych ciał. Gdy dostają się, organizm rozpoznaje wroga, którego pragnie usunąć. Robi to przez wytworzenie stanu zapalnego wokół takiego intruza. Jak się to przekłada na skalę makro możemy zaobserwować w pylicy, gdzie wieloletnie drażnienie pyłem doprowadza do zniszczenia płuc, czy z sytuacją znacznie lepiej znaną: „wejściem” drzazgi. Czy małe cząstki plastiku powodują podobne efekty – tego nie wiemy, jednak możemy domniemywać, że tak. Zaś przypadek bisfenolu A pokazuje, że nawet teoretycznie oddzielony od płuc, skóry i układu pokarmowego układ hormonalny jest narażony na negatywne skutki.

Takie niepokojące informacje mogą powodować sceptycyzm. Nic dziwnego, nowe informacje w znaczący sposób zmieniający patrzenie na tę część świata powodują, że pojawiają się pytania: czy te mądre głowy nie przesadzają? Może problem wcale nie jest tak duży, a wręcz może będzie wykorzystany do celów politycznych? Odpowiedź na nie wcale nie jest prosta. Trudno znaleźć prace wskazujące na to, że wpływ mikroplastiku jest neutralny – z drugiej strony wciąż opieramy się na domysłach, analogiach, a zanim inne popularne związki będą dokładnie zbadane, minie wiele lat. Istotnym ryzykiem jest też próba zbicia kapitału politycznego na tym temacie, przede wszystkim przez partie „proekologiczne” (choć wbrew pozorom często promują działania zgoła odwrotne – to jednak temat na inny tekst). Odejście od wszechobecnych tworzyw sztucznych, które są jedną z podstaw światowej gospodarki, byłoby wyzwaniem na miarę rewolucji przemysłowej.

Czy należy panikować? Niekoniecznie. Zdrowa równowaga między świadomością potencjalnego niebezpieczeństwa a przewidywaniem pewnych zagrożeń do bodaj najlepsze rozwiązanie na ten moment. Raczej nie skończymy jak starożytni Rzymianie, dla których ołowiane rury stały się jednym z gwoździ do trumny – powodowały bezpłodność, a niektórzy chcą przypisać tą samą właściwość mikroplastikowi. Z drugiej strony rezygnacja z niepotrzebnych tworzyw sztucznych nie wyjdzie nam na złe, czy to w postaci przejścia na wodę kranową, czy zaprzestania używania ubrań z tworzyw sztucznych. Plastiku i tak mamy za dużo, nie ma sensu dokładać sobie więcej.

Sprawdź Rozmowy bez recepty (medyczne rozmowy z Agatą) i inne nasze podcasty!

The post Agata Wróbel: Mikroplastik – makro problem? first appeared on Nowe Kształty.